He aha te take kāore ngā ture me te whakangungu e ranea ana — Te wero whakahaere
Raupapa: Tō Rōpū Tiaki Taiao, Tō AI — Te mārama Village AI mō ngā Rōpū Tiaki Taiao (Tuhinga 3 o te 5) Kaituhi: My Digital Sovereignty Ltd Rā: Hune 2026 Rāngai: CC BY 4.0 ā-Ao
Te Pūrongo Aroturuki
I mua i tā tātou matapaki i te ariā whakahaere, me tīmata tātou ki tētahi kōrero mō tētahi pūrongo.
Ka tono tētahi kaiwhakahaere ki tētahi pūnaha AI kia whakarāpopoto i ngā raraunga aroturuki taiao mō tētahi tau, hei pūrongo ā-tau mā ngā kaitāpae pūtea. He tino mārama āna tono: e hiahia ana ia kia whakaaturia ngā raraunga me ngā whakamārama tika — kia tohu i ngā āputa o te taupoki rangahau, kia whakamōhio i ngā wā i heke ai te kaha o ngā mahi ā-tūao i raro i ngā mahere, me te wehewehe i waenga i ngā ahunga kua whakauhia me ngā kitenga wā poto. Ka tuhi āta ia i tana tono, ā, ka tatari.
Ka whakaputa te AI i tētahi whakarāpopototanga kua tuhia pai. He mārama, he ngaio, ā, he rite ki tētahi pūrongo tohutohu kua oti te whakapaipai. E kōrero ana mō te "whakaoranga nui i te takiwā tonga," "ngā ahunga whakamua mārama i te angitū whakatipu uri," me te "whānuitanga aroturuki whānui puta noa i ngā pae katoa." He pai te pānui. He rangatira te āhua. Ā, he hē paku tōna.
I ngā rohe tonga, i rua ngā haerenga rangahau i mahue nā te waipuke. He āputa kei ngā raraunga whakatipu i te wā i māuiui ai te kaimahi tūao auau mō ngā wiki e ono. He ngoikore te kapi i ngā pae maunga teitei nā te mea i herea te uru i te wā o te rāhui patu kararehe. I tono te kaiwhakahaere mō ngā tohu, ā, i hoatu e te AI he kōrero māia ki a ia — nā te mea kei roto i āna raraunga whakangungu he mano pūrongo kua whakapaipaihia mō ia pūrongo kotahi e whakaatu ana i ōna āwangawanga.
Kāore te AI i whakahē i te tohutohu a te kaiwhakahaere. Kāore ia i kī, "Kāore au e mārama ana ki ngā paerewa pūrongo pūtaiao." I whakakapi noa ia i tāna i tonoa ki tētahi mea i tino noa ake i āna raraunga whakangungu, ā, i runga i ngā tatauranga. He whakakapi huna tēnei. Mēnā i ngenge te kaiwhakahaere, i tere rānei ia ki te whakatutuki i te rā whakamutunga a te kaitāwhāinga pūtea, tērā pea kāore ia i aro. Ka tukuna tonu te pūrongo, ā, ka whiwhi ngā kaitāwhāinga pūtea i tētahi whakaahua hē mō ngā hua o te hōtaka — i tuhia kia ngāio, he pai ngā whakaaro, ā, he hē huna.
Ka whakatika aunoa tō waea i ngā kupu. Ka kite koe i te raina whero i raro, ā, ka whakatika koe. Ka whakatika aunoa ngā paerewa te AI. Ā, kāore he raina i raro.
Ina Neke ake ngā Tauira i te Manawanui
Ehara te pūrongo aroturuki i te take motuhake. Ka mahi taua pūnaha kotahi i ia kōrero AI.
Ka pātai tētahi kaimahi āwhina ki tētahi pūnaha AI mō ngā tohutohu ki te tautuhi i tētahi momo i runga i tētahi kitenga wāhanga, ka huri noa te pūnaha ki te tuku tautuhi māia — nā te mea ka whakawhiwhia e te ipurangi te mārama, ā, ka whiua te "kāore au i te mōhio." Ehara i te mea ka mea noa ia, "Tērā pea ko te momo A, ko te momo B rānei; ānei ētahi taunakitanga āpiti hei āwhina ki te wehewehe i a rātou," nā te mea he iti rawa ngā whakautu ā-tūpono i roto i āna raraunga whakangungu.
Ka tono te kaiārahi rōpū ki te AI kia āwhina ki te tuhi i tētahi whakautu ki tētahi tono whakamahere e whakatumatuma ana i tētahi pae tiakina, ka huri aunoa ia ki te reo tūpato, taurite hoki o te whakahaere i ngā hunga whai pānga — nā te mea he nui rawa atu ngā whakawhitiwhiti kōrero ā-pakihi i ngā whakatairanga tiaki taiao i roto i āna raraunga whakangungu. Kāore ia e rapu i te reo tika, e hāngai ana ki ngā taunakitanga, e hiahiatia ana e ngā mana whakamahere, ā, e ū ana ki ngā raraunga rangahau motuhake me ngā tohutoro ture.
Ehara te AI i te mea e whawhai ana ki ō paerewa. Kāore noa iho ia e mōhio ana ki ō paerewa. E mōhio ana ia ki ngā mea e auau ana ā-tauanga, ā, ehara ngā mea e auau ana ā-tauanga i te mea tino pakari mō tō mahi.
Koinei te raru whakahaere. Ehara i te kino. Ehara i te ngoikore. He manawaroa ā-hanganga, e mahi huna ana.
Ka Mahi te AI, ka Piki ngā Tūraru
I tika ngā mea katoa i runga ake nei i te wā i whakautu noa ai te AI. E ai ki tā te Tuhinga 1 i whakamārama, kei te piki haere te mahi a te AI — ā, ka honoa he whakakapi huna i te māia mō te mātotoru ki tētahi mahi, kaua ki tētahi rerenga kōrero, ka kaha ake te raruraru whakahaere i roto i ngā huarahi motuhake e toru. Ko ngā tohunga e rangahau ana i ngā māngai AI e tohu ana i ēnei toru anō.
Kaore e taea te whakahoki i ētahi mahi. Ka taea te whakatika i tētahi whakarāpopototanga hē i mua i tōna tuku — he wā poto kei waenga i ngā hua a te AI me ngā hua ka whai ake. Mā tētahi māngai e tuku, e motu, e whakaputa, e tohatoha rānei, ka whakakore i taua wā poto. I mau te kaiwhakahaere o tō mātou kōrero i te pūrongo whakapehapeha nui nā te mea i pānui tuatahi ia. Mēnā i tuku tētahi māngai ki te kaitāwhā — rānei i tāpiri i aua tatauranga kua whakapaipaihia ki tētahi raraunga ā-rohe — mōna, kāore ia i whiwhi i taua whai wāhi. Ā, kāore e taea te tango i tētahi rekoata tūmataiti, ina ka tohatohahia.
Ka pōraruraru te kawenga. Ina mahi tētahi māu, ā, he hē te hua, ko wai te tangata kawenga? I tautuhia e koe tētahi whāinga i roto i tētahi rerenga kōrero; i tīpako te pūnaha i ngā hikoinga; i hanga te kamupene i te pūnaha. Ka kī ngā kairangahau ko tēnei āputa he "āputa kawenga" — ā, ka whakatūpato mō te "rohe pūreirei ā-tikanga", kei reira ka taka te hara ki te tangata tata, ahakoa kāore ia i whai mana tūturu. Mō tētahi whakahaere e whakawhirinaki ana ki tōna mana pūtaiao hei moni, he tūraru tūturu te whiwhi hara mō tētahi hē kāore koe i mahia.
Kāore e taea e koe te whakaae katoa ki ngā mea kāore e taea e koe te matapae. Ko te whakaaetanga pono he mōhio ki ngā mea e whakaae ana koe. Engari, he huarahi tuwhera tonu tō te kaiwhakahaere mā roto i tētahi mahi maha-hipanga, ā — pēnei i kīia e te Tuhinga 1 — ahakoa te whakamārama a te AI i āna ake whakaaro, kāore e tino whakaata ana i ngā take i akiaki i āna mahi. Ka taea e koe te whakaae ki tētahi whāinga; kāore e taea e koe te whakaae whai tikanga, i mua, ki ia hikoinga ka mahia pea e tētahi pūnaha aunoa kia eke ai ki taua whāinga. (E ngana ana ētahi hoahoa ki te whakaiti i tēnei āputa mā te whakaatu mahere ki a koe i mua i te mahi; he āwhina tēnei, engari kāore e kati i te āputa.)
Kāore ēnei mea e kī ana kia kaua e whakamahia te AI e mahi ana. E kī ana, ko te tikanga i tika ai i te wā o ngā chatbot, ka noho hei mea hira i te wā o ngā māngai atamai: me tirotirohia ngā whanonga a te AI e tētahi mea kei waho atu i te AI, me āhei tonu te tangata ki te urutau, ā, me noho ki ngā tāngata ngā whakatau hua, kāore e taea te huri. Koinei tonu te kaupapa o te toenga o tēnei tuhinga.
He aha i kore ai e whakatau i te raru mā te nui ake o ngā ture
Ko te hiahia tuatahi o te nuinga o ngā whakahaere, i te wā ka tūtaki ki ngā tūraru o te AI, ko te tuhi kaupapa here. Ngā kaupapa here mō te whakamahinga e whakaaetia ana. Ngā aratohu matatika mō te AI. Ngā tikanga ratonga. Ngā anga AI haepapa.
Ehara ēnei tuhinga i te mea kāore he painga, engari he here matua ā rātou katoa: kei te whakawhirinaki rātou ki te pūnaha AI kia ū ki a rātou.
Kāore te pūnaha AI e pānui i tō tuhinga kaupapa here, ā, kāore ia e whakatau kia ū ki ngā ture. Ka waihanga ia i ngā urupare i runga i ngā tauira tatauranga o āna raraunga whakangungu. Mēnā ka taupatupatu aua tauira ki tō kaupapa here, ko ngā tauira ka toa — ehara i te mea he hē te AI, engari kāore ia i te mārama ki ngā kaupapa here. Ka mārama ia ki ngā tauira.
Ka taea e koe te whakatikatika āta i tētahi tauira — te whakarerekē i tōna whakangungu kia whakakaha i ētahi whanonga. He āwhina tēnei, engari kāore e whakaoti i te raru taketake. Ka tāpiri te whakatikatika āta i ngā tauira hou ki runga i ngā tauira o mua. I raro i te pēhanga, i ngā āhuatanga rerekē, i ngā pātai hou rānei, ka hoki mai ngā tauira tawhito. Ko te kupu hangarau mō tēnei ko te "catastrophic forgetting", engari he māmā ake te whakamārama: ka ngaro haere ngā akoranga.
He rite te tuhi kaupapa here e kī ana, "Ka whakaute tō mātou AI i te tika o te pūtaiao" ki te tuhi kaupapa here e kī ana, "Kāore tō mātou awa e waipuke." Kāore te awa e pānui i ngā kaupapa here. Mēnā e hiahia ana koe ki te aukati i te waipuke, me hanga paraka awa koe — he whakarerekētanga hanganga e mahi ana ahakoa ngā hiahia o te awa.
E hiahiatia ana te huarahi kotahi mō te whakahaere AI. Ehara i ngā ture e tūmanakohia ana kia whai te AI, engari he hanganga e mahi motuhake ana i waho o te AI, hei tirotiro i tōna whanonga mai i waho.
Ngā Kōrero a te Tikanga Pūtaiao ki a Tātou
Ehara i te mea hou te māramatanga me motuhake te whakamana i te pūnaha e whakamana ana. He mea matua tēnei ki te pūtaiao.
E noho ana te arotake a ō hoa mahi ehara i te mea kāore ngā kairangahau e taea te whakawhirinaki, engari nā te mea ko te tangata i whakaputa i te kitenga ehara ia i te tangata tika hei aromātai i taua kitenga. E noho ana te tāruatanga ā-waho nā te mea mā te whakahoki i tētahi whakamātautau i tētahi taiwhanga rerekē ka whakamātauria mēnā he pakari te hua, he hua nā ngā āhuatanga o te wāhi rānei. E noho ana ngā pae hapa nā te mea ehara i te pūtaiao te kī i tētahi hua me tōna āwangawanga — he hokohoko tērā.
Ka tau tika ēnei mātāpono ki te whakahaere i te AI.
He pūnaha AI e waihanga ana i tētahi whakautu, ā, ka aromatawai i tōna ake whakautu, kei te mahi i te ōrite o tētahi kairangahau e arotake ana i tōna ake pepa. Kua pakaru te hanganga o te aromatawai, ahakoa te aronga. Ko te mea e hiahiatia ana, he whakamana ā-waho — arā, he pūnaha kua motuhake i te hanganga o te AI, ā, e ine ana i āna hua ki ngā taunakitanga motuhake.
I kī te tohunga whakaaro pūtaiao a Karl Popper, ko te mea e wehe ana i te pūtaiao i ngā mea kāore i te pūtaiao, ko te āheinga whakamāhēhē — arā, te āheinga kia whakaaturia he hē. Ehara i te mahi pūtaiao te whakahaere a tētahi pūnaha AI e waihanga ana i ngā kōrero whakapono, kāore e taea te whakamana he hē, ahakoa te tokomaha o ngā pepa pūtaiao i roto i āna raraunga whakangungu. Ko te whakahaere e whakauru ana i te āheinga whakamana hē — arā, te whakamātau i ngā kerēme a te AI ki ngā taunakitanga tūturu — ka whakahoki mai i te tikanga pūtaiao kua ngaro i te hanganga o te AI.
Ko Isaiah Berlin, te tohunga whakaaro tōrangapū, i kī he tino rerekē ētahi uara ā te tangata — pērā i te whai hua me te hōhonutanga, te tere me te mātotoru, te wātea me te tika. Kāore he tātai hei whakatau i ēnei taumahatanga. Me hiahiatia tonu te whakataunga a te tangata, te whiriwhiringa, me te momo mātauranga whaihua e whakawhanakehia ana e ngā whakahaere i roto i ngā tau maha o te mahi ā-waho.
Ko ngā pūnaha AI, i runga i tō rātou hoahoa, e rapu ana ki te whakapai ake. Ka rapu rātou i te whakautu pai rawa atu. Engari, i te wā e tino taupatupatu ana ngā uara — i te wā e hiahia ana te kaituku pūtea ki tētahi kōrero mārama, ā, e tono ana ngā raraunga kia whakamārama āpiti — kāore he whakautu pai rawa atu. Ko te whakautu anake e whakatauria ana e tēnei whakahaere, i tēnei wā, me ēnei paerewa, hei mea e tino taea te tautoko. He mea tangata tūturu taua whakataunga, ā, ko tētahi anga whakahaere AI e whakapae ana he rerekē, ehara i te whakahaere — he tuku i te mana.
Me pēhea te whakahaere hanganga a te Village i te AI
Kāore teVillage e whakawhirinaki ki te kī atu ki te AI kia whanonga. Ka whakauru ia i te whakahaere ki roto i te hanganga — he hanganga e mahi motuhake ana i te AI, ā, kāore e taea e ia te whakakore.
Ko te kaiwhakahaere rohe e aukati ana i te AI kia kaua e whakatau mō te kounga o ngā raraunga — ā, kia kaua hoki e mahi i ngā mahi whai hua i runga i tōna ake. Ina pātai e pā ana ki te whakamāramatanga o ngā hua rangahau e pōraruraru ana, te taumaha i ngā taunakitanga e taupatupatu ana, te tuku tūtohu rānei e pā ana ki ngā whakataunga whakahaere whenua, i te wā rānei ka whakawhiti tētahi mahi ki te mahi i runga i te ingoa o tō whakahaere — te tuku rekoata, te tuku urupare, te tiri raraunga ki waho atu i tō rohe — ka whakamutu te pūnaha, ā, ka tukuna ki tētahi tangata — tō kaiwhakahaere, tō kaiwhakahaere, tō poari. Kāore e taea e te AI te whakakore i tēnei rohe, nā te mea kei waho o te mana whakahaere a te AI te whakahaere o te rohe. Koinei te whakautu hanganga ki te raru o te "iti ake ngā huarahi ki te urutau": kua whakaurua te huarahi ki te urutau, kāore i waiho kia tūpono noa.
Ko te pūnaha mauroa tohutohu e penapena ana i ngā tohutohu mārama a tō whakahaere ki tētahi pūnaha motuhake kāore e taea e te AI te whakarerekē. Ina whakaputa te AI i tētahi whakautu, ka tirotirohia ki ēnei tohutohu kua penapenahia. Ki te whakahē te whakautu i tētahi tohutohu — hei tauira, te whakaatu i ngā kōrero kāore i tautuhia i te wā e tono ana te tohutohu kia whakapuakina ngā āwangawanga — ka whai mana ake te tohutohu, hei taunoa, ahakoa ngā āhua whakangungu a te AI.
Te kaiwhakamana whakataurite ka tirotiro i ngā hua me ngā mahi kua tūtohutia e te AI ki ngā pūrongo tūturu a tō whakahaere. Kāore ia e pātai ki te AI mēnā he tika tōna whakautu — he mea tēnei e tono ana kia whakamana te pūnaha i a ia anō, ā, pēnei i whakamārama a Tuhinga 1, kāore e taea te whakawhirinaki ki te whakamārama a te AI mō āna ake whakaaro hei whakaata i ngā take i akiaki i te whakautu. Nō reira, ka whakakore te kaiwhakamana i ngā pūrongo a te AI mōna ake. Ka whakamahi ia i te ine pāngarau, e mahi ana i tētahi huarahi tino rerekē i te AI, hei whakatau mēnā kei runga i ngā ihirangi tūturu o tō whakahaere te whakautu. Ka tirotiro ia i te mahi, ehara i te whakamārama.
Te kaitirotiro pēhanga horopaki e mātaki ana i ngā āhuatanga whakahaere kua heke iho — arā, ngā wā e taumaha ana te AI, e tukatuka ana i ngā tono matatini, e tutaki ana rānei ki ngā pātai hou. Ka kitea ēnei āhuatanga, ka whakapiki ake i te kaha o te whakamana. Ko te uaua ake o te pātai, ko te nui ake o te arotake ka whiwhi te whakautu.
Ehara ēnei i ngā kaupapa here. He hanganga ēnei. Ka mahi ēnei ahakoa kāore te AI e whakaae ki a rātou, pērā i te mahi a tētahi pare wai ahakoa kāore te awa e whakaae ki a ia.
Te Rerekētanga i Waenga i te Wawata me te Hanganga
He maha ngā whakahaere e whakaputa ana i ngā tauākī matatika mō te AI. Kāore te Village e whakawhirinaki ki ngā tauākī matatika. Ka whakawhirinaki ia ki ngā here hanganga e whakatinana ana i te whakahaere ā-tari.
He mea nui tēnei rerekētanga nā te mea ko te wawata he mea e tūmanakohia ana kia tutuki. Ko te hanganga te mea ka tūturu. Kāore tō whakahaere tiaki taiao e whakawhirinaki ki te tūmanako ka whakahaere tika te kaiwhakahaere pūtea i ngā pūtea — me rua ngā kaituhi ingoa ki ia hekete. Kāore tō hōtaka aroturuki e whakawhirinaki ki te tūmanako ka whai i te kawa ngā kaimahi āwhina — ka whakarato i ngā puka tuhi paerewa. Koinei te mana whakahaere hanganga. Ka hāngai taua mātāpono ki te AI.
Te Anga Whakahaere Tractatus — Mārama, Tuwhera hoki
Ko te hanganga whakahaere kei muri i te Village AITractatus ka kīia ko te angaagenticgovernance.digital. He mea nui kia mōhio ki ngā mea e toru mō tēnei.
He tuwhera. Kua whakaputaina te anga katoa i raro i tētahi raihana puna tuwhera a EUPL-1.2. Ka taea e te katoa te pānui i te waehere, te tirotiro i ngā ture, me te whakamana kei mahia e te whakahaere ngā mea e kī ana ia. He rerekē tēnei ki te whakahaere AI a Big Tech, i reira he motuhake ngā ture, ā, he huna te whakaaro. Ina kī a Google, a OpenAI rānei he "hāngai ki ngā uara ā-tangata" tō rātou AI, kāore he huarahi āu ki te tirotiro. Mā te Tractatus, ka taea e koe te pānui i ia rārangi.
He mārama. Ka tuhia ngā whakataunga whakahaere katoa. Ka aukatia e te kaiwhakahaere rohe te AI i te tuku whakataunga, ka tuhia taua take. Ka kitea e te kaiwhakamana whakataurite he hapa, ka tuhia. Ka taea e ō kaiwhakahaere te kite tika i ngā mahi a te pūnaha whakahaere me ngā take i mahia ai. Kāore he paparanga huna e whakahaeretia ai ngā whakataunga me te kore kawenga.
Ka taea te whakarite. Ehara te anga i te huinga ture mārō i whakahuatia mai i waho. Ka taea e ngā whakahaere te āhua o te pūnaha whakahaere kia whakaata i ā rātou ake kaupapa matua. He rerekē ngā uara, ngā paerewa raraunga, me ngā rohe o tētahi whakawhirinaki tiaki taiao me tētahi parohe. Ka tautoko te anga Tractatus i ēnei rerekētanga — ehara i te mea mā te tuku i ngā whakahaere kia whakangāwari i te whakahaere, engari mā te tuku kia tautuhi rātou i ngā mea e tiakina ana e te whakahaere. Te ture whakahaere o tō whakahaere, ō paerewa kounga raraunga, ō mātāpono pūrongo — ka whakatinanahia ā-hanganga, ehara i te mea tuhia noa iho.
Kei te wātea te anga katoa, tae atu ki ngā rangahau kei muri i a ia, i agenticgovernance.digital. Ehara i te mea me pānui koe kia whakamahi i te Village — ka mahi tonu te whakahaere ahakoa kāore koe i tirotiro. Engari, mēnā e hiahia ana koe ki te mārama tika ki te āhua e whakahaerehia ana tō AI, kei te tuwhera te kuaha.
I te tuhinga e whai ake nei, ka tirohia e mātou he aha Village AI e mahi ana i ēnei rā i te ao tūturu — he aha ngā āwhina ka taea e ia ki tō rōpū tiaki taiao, me pēhea te aro ki te hēhē mā te pūnaha kupu, me ngā mea e mahi tonu ana.
Ko tēnei te Tuhinga 3 o ngā 5 i te raupapa "Tō Rōpū Tiaki Taiao, Tō AI". Mō te hanganga whakahaere katoa, tirohia Village AI mō te Whakahaere Mana Motuhake.
I mua: AI Hangarau Nui vs. tō AI Tiaki Taiao — He aha te take o te rerekētanga E whai ake: He aha ngā mea e rere ana i te Village i tēnei rā