He aha tūturu te AI (me ngā mea kāore ia)
Raupapa: Tō Whānau, Tō AI — Te Mārama Village AI mō ngā Whānau (Tuhinga 1 o te 5) Kaituhi: My Digital Sovereignty Ltd Rā: Pipiri 2026 Rāhui: CC BY 4.0 ā-Ao
I Panoni te AI i a Koē e Mātakitaki Ana
Tērā pea kua rongo koe i te kī a ētahi, mā te mātauranga atamai hanga e huri katoa ngā mea. Tērā pea anō kua rongo koe i ētahi e kī ana he āhua noa iho tēnei, kāore rānei e taea e ia te mahi i tētahi mea tino hou. Kāore ēnei tūāhua e rua e eke ki te kaupapa, ā, mā te mārama ki ngā take ka āwhina i a koe ki te whakatau i ngā whakatau pai ake mō tō whānau.
Engari, he mea anō hei aro atu tuatahi: kua rerekē te AI ahakoa i te wā poto kua whawhai kōrero ngā tāngata mōna.
I tētahi tau ki muri, i te kī a te nuinga o te tangata i te "AI," he chatbot tā rātou i kī ai — he matapihi i tāuru ai koe i tētahi pātai, ā, ka whiwhi koe i tētahi whakautu. Ka pātai koe, ka whakautu ia. Koinei te whakawhitinga katoa. I ēnei rā, kua neke te pokapū taumaha. Ehara i ngā chatbot anake e whakautu ana ngā pūnaha e tino kukume ana i te aro me te nui rawa o ngā haumi. He kaiārahi ēnei e mahi ana — ka whakarite i te hui, ka whakakī i te puka, ka tirotiro i ngā paetukutuku, ka tuhi, ka whakahaere i te waehere, ka tuku karere.
Koinei te panoni tino hira kia mārama ai, ā, kei runga i tēnei ka hanga ake te toenga o tēnei tuhinga. Hei mārama ki te AI i ēnei rā, me puritia e koe ngā ariā e rua kia wehe:
- Te pūnaha — te tauira kei raro, te mea e whakaputa ana i te reo.
- Te māngai — te pūnaha kua whakamahia, kua honoa kia taea ai e ia te mahi i ngā mahi i te ao mōu.
Kei te kaha haere te pūnaha. Engari ko te panonitanga nui ake mō ngā whānau noa, ko ngā mea e hanga ana e te tangata ki te taha o te pūnaha. Me tirohia tātou ia kotahi.
Te Pūnaha: He Mīhini e Matapae Ana
Anei te whakamārama māmā rawa mō ngā mahi a te pūnaha: ka matapae ia i te kupu e whai ake nei.
Ka tuhi koe i tētahi karere ki tētahi chatbot, kāore te pūnaha e whakaaro ana ki tō pātai pēnei i a koe, i tō kuia rānei. Kei te mahi ia i tētahi mea tino ā-miihini ake. Kua whakaaturia ki a ia ngā piriona whārangi tuhinga — pukapuka, paetukutuku, kōrero, reta, tuhinga ture, tohutao, pepa hauora, tautohetohe i ngā pāpāho pāpori — ā, i puta ake i tēnei pānui katoa, kua ako ia i ngā tauira. Ka pātai koe ki a ia, ka waihanga ia i tētahi whakautu mā te matapae, kotahi kupu i ia wā, he aha te āhua o tētahi whakautu whai tikanga i runga i ngā mea katoa kua kite ia i mua.
He tino whaihua tēnei. He pūnaha kua ngau i ngā tauira o ngā piriona whārangi tuhinga, ā, ka āwhina i a koe ki te tuhi tuatahi i tētahi reta, ki te whakarapopotō i tētahi tuhinga roa, ki te whakautu i tētahi pātai mō ngā kōrero pono, ki te tūtohu rānei me pēhea te whakahua i tētahi pānui whānau uaua. He pūkenga tūturu ēnei, ā, ka whakaora i te wā tūturu.
Engari i tōna pūtake, kei te mahi te pūnaha i te whakatau tauira i te taumata whakamīharo. Ko tērā kotahi kōrero e whakamārama ana i ngā mea e tino pai ana ia, me ngā wā e hē huna ana ia — he take ka hoki mai anō mātou ki roto i tēnei raupapa.
Ka taea e te Pūnaha te Whakaaro?
He pātai hōhonu ake e rangahaua ana e ngā kairangahau, ā, ko te whakautu mārama: kāore anō mātou kia mōhio.
I te wā i whakaputa ai ngā pūnaha AI tuatahi i ngā tuhinga mārire, i tika kia kīia rātou he pūnaha taurite tauira matatau, ā, kia mutu i reira. Engari, he reanga hou ake o ngā pūnaha — e kīia nuitia ana he tauira "whakaaro" rānei "tāroaroa" — e mahi ana i tētahi mea rerekē. Kāore e whakautu tonu, engari ka whakawhiti i te raru i ngā hipanga, ka whakaputa i tētahi aho kitea o ngā whakaaro waenga i mua i tōna whakatau i tētahi whakautu. Ki te hoatu i ngā raru uaua ake, ka roa ake tōna wā. Ka tino whakamīharo ngā hua: i te tau 2025, i whakatau e ngā pūnaha whakaaro nō ngā whare rangahau matua neke atu i te kotahi ngā raru nō te Whakataetae Pāngarau ā-Ao — tētahi o ngā whakataetae pāngarau tino uaua rawa atu o te ao — i te taumata e rite ana ki tētahi tangata toa koura.
Nō reira, he whakaaro tēnei, he tauira taurite matatau rānei kua whakapaipaihia kia rite ki te whakaaro?
E tino pōraruraru ana te rangahau, ā, kāore ngā tāngata whai whakaaro e whakaae. I kī tētahi rangahau whai mana i te tau 2025 he wāhanga o ēnei pūnaha he "whakamataku o te whakaaro" — arā, ka hinga rātou ki ētahi raruraru i ngā huarahi kāore e mahia e tētahi kaiwhakaaro tūturu. He maha ngā whakautu pērā tonu te taumaha i kī i te hē o tērā. Ko te whakatau tino āta o nāianei, kāore ngā tauira whakaaro o ēnei rā i te tangata whakaaro tūturu, ā, kāore hoki i te pākākā noa iho — he mea tino hou ēnei kāore anō kia tino mārama tātou. Ko te tangata e kī ana ki a koe ka taea rawa e te AI te whakaaro, kāore rānei e taea rawa, kei te whakakīkī i ngā taunakitanga.
He mea nui tētahi kitenga mō tō whānau, ā, he māmā te pānui hē, nō reira pānuitia kia tino tūpato. Ina whakaatu ēnei pūnaha i ā rātou "whakaaro", kāore taua mekameka e kitea ana e tino whakaata ana i ngā take i akiaki ai i te whakautu. Kua kitea anō e ngā kairangahau, ka taea e te whakatau kōrero a tētahi tauira te waiho i ngā take tūturu i whakaawe i tōna whakatau — ehara i te mea nā te mea kei te teka te mīhini i tētahi tikanga ā-tangata (kāore āna hiahia), engari nā te mea ko ngā kupu e whakaaturia ana ki a koe he tuhinga matapaetia anō, ehara i te pānui tūturu o tētahi tukanga o roto. Ko te hua whaihua: kāore e taea e koe te whakahaeretanga i tētahi AI mā te pānui noa i te whakamārama e tukuna ana e ia mōna ake. Ko tērā kōrero kotahi tētahi o ngā take i tino hira ai te whakahaere ā-whānau — e tirotiro ana i ngā hua ki ōu pūrongo tūturu, kaua e whakawhirinaki ki te pūrongo-a-tinana a te AI. Ka hoki anō tātou ki tēnei i te Tuhinga 3.
Ko tā mātou e kī nei: he tino tere te ahunga whakamua. I ngā tau ruarua kua pahure, kāore ēnei pūnaha i tino āhei ki te hanga i tētahi wāhanga tuhinga e mārama ana. I tēnei rā, ka tuhi rātou i ngā tuhinga, ka angitu i ngā whakamātautau ngaio, ka waihanga waehere rorohiko e mahi ana, ā, kei te piki haere tō rātou whai wāhi ki te ao, kaua e whakamārama noa i taua ao. Ka kawea mai e ngā tau e whai ake nei he pūkenga nui ake anō.
"Kāore e taea e te AI te mahi i tētahi mea hou" — Kei runga i tāu e kī ana ko te aha te "hou"
Ko te hunga e whakakahore ana i te AI mā te kī kāore e taea e ia te waihanga i tētahi mea taketake, e whakaputa ana i tētahi kōrero he pono mō tētahi āhuatanga iti, engari he tino whakapohehe i te nuinga.
Kāore e taea e tētahi pūnaha te whakaputa i tētahi ariā hou mā te wheako anake. Kāore ia i noho ki tētahi tēpu kīhini e whakarongo ana ki tētahi koroua, ki tētahi kuia rānei e kōrero ana mō te whenua tawhito. Kāore ia i rongo i te taumaha o te whakatau me pēhea te wehe i tētahi taonga tuku iho a te whānau kia tika ai. Kāore e taea e ia te mārama he aha te hiranga o te tohutao ā-ringa a tō kuia — ka taea noa e ia te whakahoki i ngā tauira e rite ana ā-tauanga ki te mōhio. I tēnei horopaki, he whakakotahitanga anō o ngā rauemi i kohia e ia i te wā whakangungu, ngā mea katoa e whakaputaina ana e ia.
Engari, me whakaaro he aha te tikanga tūturu o te kupu "whakakotahitanga anō" i tēnei taumata. Kāore he tangata kotahi i pānui i ngā pukapuka katoa mō te hītori whānau, ngā aratohu katoa mō te tiaki i ngā tikanga kōrero ā-waha, ngā ture katoa mō te tuku iho, me ngā pepa rangahau katoa mō te mahara whakatipuranga. Ina ka hono te AI i ngā tikanga kōrero ā-waha me ngā tikanga tiaki tuhinga o nāianei, he hononga tūturu hou tēnei ki ia tangata, ahakoa i noho wehe ngā whakaaro e rua i mua. Ka kitea e tētahi kaituhi hītori whānau e mōhio ana ki ngā tikanga kōrero ā-waha, engari kāore e mōhio ana ki te penapena matihiko, he mea whakamārama; ā, ka kitea e tētahi kaitiaki raraunga matihiko e mōhio ana ki ngā tikanga tiaki, engari kāore e mōhio ana ki te pūrākau, he mea whakamārama mai i tētahi atu taha. Ehara i te mea hou ngā kai, engari ko te tohutao he mea hou.
Nō reira, he pono te kī 'kāore he mea hou ka taea e te AI' i te taumata o te whakaputa, ā, he hē i te taumata o te whakakotahitanga. He mea nui ngā āhuatanga e rua, ā, kia tino whai wāhi koe ki tēnei hangarau, me mau tonu koe ki ēnei āhuatanga e rua.
Mai i te Whakautu ki te Mahi: Te Ājenti
Ināianei, ki te panoni e tino hira ana mō tō whānau.
I te nuinga o te wā o ngā chatbot, ko te kino rawa ka taea e tētahi AI te mahi tika, ko te hoatu i tētahi whakautu kino ki a koe. Kāore te kino i puta mēnā kāore tētahi tangata i mahi i runga i taua mea — i tuku i te karere hē, i whakawhirinaki ki ngā taipitopito hē, i tuku whakamua i te tohutohu hē. I noho tonu tētahi tangata i waenga i te mīhini me te hua.
Ka tango te māngai i taua tangata i te porowhita, nā te hoahoa.
He pūnaha miihini te māngai AI e kapi ana i tētahi mea e kīia ana e ngā kairangahau ko te "scaffolding" — he mahara kia taea ai e ia te whai i tētahi mahi, he uru ki tētahi pūtirotiro paetukutuku, te āhei ki te whakamahi taputapu pūmanawa me ētahi atu hōtaka, me tētahi whāinga ka hoatu e koe ki a ia i roto i te reo mārama. Mā taua anga tautoko, ka taea e te pūnaha te whai i te whāinga i roto i ngā hikoinga maha me te iti ake o te ārahitanga: ka taea e ia te rapu, te whakatau, te mahi, te tirotiro i te hua, ā, te mahi anō. Ka whakautu te chatbot. Ka mahi te māngai.
Koia nei te take i rongo ai te rerekētanga o te AI, ahakoa kāore ngā pūnaha i raro iho i huri i te pō kotahi. Ko te mea hou, ko te anga whakakakahu te nuinga. Ka wehewehea e te umanga ngā mea e rua i runga i te whakaaro: ko te pūnaha e whakarato ana i te āheinga mata, ā, ko te anga tautoko e huri ana i taua āheinga hei mea e mahi ana i te ao. He nui te pikinga o ngā āheinga o te AI i ēnei rā — arā, ngā mahi ka taea e ia, ehara i ngā kōrero ka taea e ia — nā te pai ake o ngā anga tautoko, ehara i te mea nā tētahi momo hinengaro hou.
Ko ngā hua ā-mahi rongonui o ngā tau 2025 me 2026 — arā, ko ēnei e tirotiro ana i te ipurangi māu, e whakahaere ana i tētahi rorohiko, e tuhi ana, e whakahaere rānei i ngā pūmanawa — kua hangaia tata katoa e ngā kamupene hangarau nui o Amerika, ā, ka tirohia e tātou he aha te tikanga mō ō raraunga i te tuhinga e whai ake nei. Mo tēnei wā, puritia te ariā: ehara te pātai i te mea anake "he aha tā te AI e kī mai nei ki ahau?" Engari ko te pātai "he aha tā te AI e tū nei, ā, ka taea e au te aukati i a ia i te wā tika mēnā ka hē?"
Nō te mea, koinei te āputa e mārama ana te rangahau: ka mahi te pūnaha i runga i a ia anō, he iti ake ngā huarahi hei uru atu. Kaore e taea te whakahoki i ētahi mahi i muri i tō mahi. Ā, ka mahi tētahi māngai mōu — mā te whakamahi i ō raraunga, ō pūkete, tō mana — ā, ka puta he hē, ka tino uaua ki te kī ko wai te tangata kawenga: ko koe, nāu i tautuhi i te whāinga i roto i tētahi rerenga kōrero, te kamupene rānei nāna i whiriwhiri ngā hikoinga mā tōna pūnaha. Ehara i te mea he kino ngā māngai. Ko te tikanga, kua piki nui ake ngā tūraru o ko wai te māngai e whakamahia ana e koe, me pēhea te whakahaere i a ia.
Te Take Tūturu: Nā wai ngā Tauira, ā, nā wai ngā Ringa ki ngā Mana Whakahaere?
Anei te wāhi ka whai hua mō tō whānau.
Ka whakangungua tētahi pūnaha AI nui ki te ipurangi, ka ngote ia i ngā whakaaro hē, ngā whakapae, me ngā taunoa ahurea o te ipurangi. He nuinga te ipurangi i te reo Ingarihi, nō te ao Hauāuru, he aronga hokohoko, ā, i hangaia e ngā uara o ētahi kamupene hangarau torutoru. Ehara tēnei i te kaupapa huna — koinei noa iho te hua o te whakangungu pūnaha ki ngā raraunga e tino tohu ana i tētahi ahurea kotahi me ētahi kaupapa matua kotahi.
He āhua huna ngā hua, engari he tūturu. Ka pātai tētahi o te whānau ki tētahi AI mō ngā tohutohu mō tētahi āhuatanga uaua — hei tauira, me pēhea te tiaki i tētahi mātua e kaumātua ana — ka huri noa te pūnaha ki te reo o ngā ratonga ngaio me ngā aratohu āwhina whaiaro, nā te mea koirā ngā mea e rangatira ana i āna raraunga whakangungu. Kāore ia e toro ki te reo o te haepapa ā-whānau, o te kawenga ā-reanga, o te mōhio hohonu e puta ana i te mōhio ki tētahi tangata i tō oranga katoa, nā te mea kāore ēnei tikanga i tino whakaurua. Ina tono tētahi kia tuhi karere mō tētahi kaupapa matatini, ka whakamahi ia i ngā tauira whakawhitiwhiti kōrero ā-pakihi, nā te mea he nui rawa atu ngā karere pakihi i ngā karere whānau i roto i ngā raraunga i ako ai ia.
Ehara te pūnaha i te mea e whakahē ana i ngā tikanga a tō whānau. Kāore noa iho ia i te mōhio ki ngā tikanga a tō whānau. E mōhio ana ia ki ngā mea e auau ana i ngā tatauranga, ā, ehara ngā mea auau i ngā tatauranga i ngā mea e hira ana ki tō whānau.
I te ao o ngā chatbot, nā taua hē i āhua hanga ngā kupu e pānui ana koe. I te ao o ngā māngai, ka āhua hanga anō taua hē i ngā mahi e mahia ana mōu. Kāore tētahi māngai e kore e mārama ki ngā uara o tō whānau e whakamārama noa i a rātou i te huarahi hē — tērā pea ka mahi ia ki te whakahē i a rātou, i te huna, i te mea e whakapono ana ia kei te āwhina ia. Nō reira, e rua ngā wāhanga o te take tūturu o te AI i tēnei wā: ko ngā tauira a wai e kawea ana e ia, ā, ko wai ngā ringa kei runga i ngā whakahaere ina mahi ana ia?
He aha te take i hira ai tēnei ināianei
Kāore he tangata e mōhio pono ana he aha ka tupu mēnā ka whakawhanake tētahi pūnaha AI i tētahi mea e rite ana ki tōna ake hiahia — arā, ngā kaupapa me ngā mea matua e kore pea e hāngai ki ā tātou ake. Tērā pea kei tawhiti tonu tātou i tērā taumata. Engari ko ngā hanganga e hanga ana tātou ināianei, ko ngā tikanga whakahaere e whakatū ana tātou i ēnei rā, ka whakatau mēnā ka rite tātou i te taenga mai o taua wā, mēnā rānei ka mōhio tātou i te tōmuri kua tuku tātou i te mana whakahaere, kāore hoki i kite.
Ehara tēnei i te pūrākau pūtaiao. He kitenga māmā tēnei mō te whakarite. Tērā pea he tikanga, he māramatanga ā tō whānau — ahakoa kua kīia, ahakoa kāore i kīia — mō te āhua e whakatau ai i ngā whakataunga, ko wai e tiaki ana i ngā pūrongo a te whānau, me pēhea e tuku iho ai ngā kōrero. E noho ana ēnei, ehara i te mea nā te mea ka hinga ki te raruraru ia hui whānau, engari nā te mea me whai hanganga i mua i te wā e hiahiatia ana, ehara i muri iho.
Ka hāngai anō tēnei mātāpono ki te AI — ā, he mea nui ake te hāngai ināianei, nā te mea kāore te AI e tuku tohutohu noa iho, engari ka mahi.
E Rua ngā Ara ki Mua
E rua ngā huarahi ka taea e te whānau te whai wāhi ki te AI.
Ko te ara tuatahi ko te whakamahi i te AI Hangarau Nui — ko ngā kararehe kōrero, ā, ko ngā māngai e hangaia ana e ngā kamupene hangarau nui rawa o Amerika. He kaha ēnei, he māmā te whakamahi, ā, he kore utu, he iti rānei te utu i te nuinga o te wā. Engari, he here ā rātou. Ka rere ō raraunga ki ā rātou tūmau. Ka haere ō kōrero — ā, ināianei, ngā mahi a tō māngai — i roto i ngā pūnaha kāore koe e whakahaere. Ka ārahina te whanonga o te AI e ngā kaupapa here a te kamupene, ā, ka taea e aua kaupapa here te huri me te kore whakaaetanga a koe. Ā, ko ngā tauira e mau ana te AI i tautuhia e ōna raraunga whakangungu, ā, kāore he mana āu ki aua raraunga.
Ko te ara tuarua, ko te whakamahi i te AI e whakahaerehia ana e tō whānau. He pūnaha arotahi ake, i whakangungua ki ō ihirangi, e rere ana i runga i ngā hanganga e whakahaere ana koe, ā, e ārahi ana i raro i ngā ture i whakaritea e tō whānau. He pūnaha e mōhio ana ki te rerekētanga i waenga i tētahi pūrākau ā-whānau me tētahi pou rangitaki, nā te mea i akona e tō whānau. He pūnaha e tirotirohia ana āna whakautu ki ōu pūrongo tūturu e ngā kaitirotiro motuhake e mahi motuhake ana i te AI anō — ā, kua herea āna āhei ki te mahi, kia taea tonu e tētahi tangata te uru mai.
Koinei te Village AI he pērā. Kāore i hangaia kia toa i tētahi whakataetae mō te mana mata me ngā pūnaha Hangarau Nui. I hangaia kia pono ki tō whānau — ki ō kōrero, ō uara, me tō huarahi mahi — kia mau tonu ai tō mana whakahaere i te wā ka huri te AI i te whakautu ki te mahi.
Ko te tuhinga e whai ake nei i tēnei raupapa e whakamārama ana me pēhea te Village AI he rerekē tōna hanganga ki te AI a Big Tech, me te aha e nui ake ai te hiranga o taua rerekētanga i te mana mata — otirā ināianei.
Ko tēnei te Tuhinga 1 o ngā 5 i te raupapa "Tō Whānau, Tō AI". Mō te hanganga hangarau katoa, tirohia Village AI — Whakahaere Mana Motuhake.
E whai ake: AI Hangarau Nui vs. AI o tō Whānau — He aha te take o te rerekētanga