He aha te take kāore ngā ture me te whakangungu e ranea ana — Te wero o te whakahaere
Raupapa: Ki te Hapori, Ki te AI — Te rangatiratanga matihiko mō ngā hapori taketake (Tuhinga 3 o te 5) Kaituhi: My Digital Sovereignty Ltd Rā: Hune 2026 Līseni: CC BY 4.0 ā-Ao
Te Mihi Kāore i Tū
I mua i tā tātou matapaki i te ariā o te whakahaere, me tīmata tātou ki tētahi pūrākau mō tētahi mihi.
Kei te whakarite tētahi kaumātua wahine mō tētahi tangi. Kua ngenge ia — he wiki roa tēnei, ā, he nui ngā mea hei whakarite. Ka tono ia ki tētahi pūnaha AI kia āwhina i a ia ki te tuhi i tētahi mihi whakatau, he whaikōrero mihi e hāngai ana ki te kaupapa. He mārama āna tono: e hiahia ana ia ki te reo whakapapa, ki te whakamōhio ki te hunga kua mate, ki te hononga i waenga i te hunga ora me te hunga mate e noho ana i te ngākau o te tangihanga.
Ka whakaputa te AI i tētahi whaikōrero ātaahua kua tuhia. He mahana, he ngaio, he aroha hoki. E kōrero ana mō te "whakanui i tētahi oranga kua ora pai," te "rapu kaha i roto i ngā maharatanga," te "haerenga whakaora kei mua i te aroaro," me te "whakamana i tō rātou taonga tuku iho." He pai te pānui. He āta manaaki te tangi. Ā, he tino hē katoa.
Kāore te whānau e hiahia ana ki te whakanui i tētahi oranga kua ora pai. Me rongo rātou i te whakapapa e kōrerotia ana — ngā rārangi whakapapa e hono ana i te hunga kua wehe ki te hunga ora, me te hunga i wehe i mua ake nei. Kāore rātou e hiahia ana ki tētahi haerenga whakaora. Me rongo rātou i te karanga, te tangi, me te raupapa tika o ngā ritenga kua kawe i tō rātou iwi i roto i te mate mō ngā whakatupuranga. I tono te kuia mō te tikanga, ā, i hoatu e te AI ki a ia he tohutohu tangi ā-Pākehā — nā te mea kei roto i āna raraunga whakangungu he mano aratohu pōuri nō ngā paetukutuku tohutohu, kotahi noa iho te mea e mōhio ana he aha te tangi.
Kāore te AI i whakahē i ngā tohutohu a te kuia. Kāore ia i kī, "Kāore au e mōhio ki tō tikanga." I whakakapi noa ia i tāna i tonoa mō tētahi mea i tino noa ake i āna raraunga whakangungu. He huna te whakakapi. Mēnā i tino ngenge te kuia i tōna tikanga, i iti ake rānei tōna wheako, i mahi rānei i raro i te pēhanga wā, tērā pea kāore ia i kite. Ka tukuna tonu te mihi, ā, ka whiwhi te whānau i te whakamarie nō tētahi tikanga hē — i tuhia kia ngaio, i puta mai i te ngākau pono, engari kāore he tikanga ahurea.
Ka whakatika aunoa tō waea i ngā kupu. Ka kite koe i te raina whero i raro, ā, ka whakatika koe. Ka whakatika aunoa te AI i ngā uara. Ā, kāore he raina i raro.
Ina Whakakapi ngā Tauira i te Tikanga
Ehara te mihi i te take motuhake. Ka mahi taua pūnaha anō i ia kōrero ki te AI.
Ka pātai tētahi mema o te whānau ki tētahi pūnaha AI mō ngā tohutohu e pā ana ki tētahi tautohetohe ā-whānau, ka huri te pūnaha ki te reo o te rongoā ā-tangata takitahi — te whakangungu kaha ki te whakapuaki whakaaro, te whakarite rohe, te tiaki i a ia anō — nā te mea koirā ngā mea e rangatira ana i āna raraunga whakangungu. Kāore ia e toro ki ngā ariā o te whanaungatanga, o te utu (te whakahoki me te taurite), me te mōhio hoki, i roto i tētahi pūnaha whanaunga, ehara te whakatau i tētahi tautohetohe i te mea mō ngā hua takitahi, engari he mea whakahoki i te taurite o te rōpū.
Ka pātai tētahi kaiārahi hapori ki te AI kia āwhina ki te whakarite i tētahi hui nui, ka huri noa ki ngā tikanga whakahaere hui ā-pakihi — arā, ngā kaupapa kōrero, ngā mahi hei whakatutuki, te whakawhanaungatanga ki ngā hunga whai pānga — nā te mea he nui rawa atu ngā tuhinga hui pakihi i roto i āna raraunga whakangungu, ā, he iti ake ngā tuhinga whakahaere ā-iwi taketake. Kāore ia e mārama kāore te hui i te hui noa. He tikanga motuhake tō hui, he kawa motuhake mō te tangata ka kōrero me te wā ka kōrero ai, he rītme motuhake e whakatutuki ana i ngā kaupapa kāore e taea e te rārangi kaupapa ā-pakihi te mārama.
Ka tono te hapori ki te AI kia āwhina ki tētahi tuku tono mō te whakaaetanga rauemi, ka huri noa ia ki te reo whakamahere paerewa. Kāore ia e mārama ki te ariā o te kaitiakitanga — arā, ehara i te mea he rangatiratanga, he painga ōhanga rānei te hononga o te hapori ki te whenua, engari he tiakitanga mō ngā whakatupuranga katoa.
Ehara te AI i te mea e whawhai ana ki ngā mātauranga taketake. Kāore noa iho ia e mōhio ana ki ngā mātauranga taketake. E mōhio ana ia ki ngā mea e kitea nuitia ana i ngā tatauranga, ā, ko ngā mea e kitea nuitia ana i ngā tatauranga he mea nui nō te ao Pākehā. Mō ngā hapori taketake, ehara tēnei i te ngoikoretanga hangarau. He haere tonu matihiko tēnei i tētahi tauira i tīmata i te kolonitanga: te whakakapi i ngā pūnaha mātauranga taketake ki ngā anga a te Hauāuru, ā, he tino māmā te whakahaere kia kore ai e kitea e te tokomaha.
Koinei te raru whakahaere. Ehara i te kino. Ehara i te ngoikore. He whakatoihara hanganga, e mahi huna ana.
Ka Mahi te AI, ka Piki ngā Tūraru
I tika ngā mea katoa i runga ake nei i te wā i whakautu noa ai te AI. E ai ki tā te Tuhinga 1 i whakamārama, kei te piki haere te mahi a te AI — ā, ka honoa he whakakapi huna i te tauira o te Hauāuru mō te tikanga ki tētahi mahi, kaua ki tētahi rerenga kōrero, ka kaha ake te raruraru whakahaere i roto i ngā huarahi motuhake e toru.
Kaore e taea te whakahoki i ētahi mahi. Ka taea te whakatika i tētahi tuhi kāore he wairua ahurea i mua i tōna whakamahinga — he wā poto kei waenga i ngā hua a te AI me ngā hua ka whai ake. Mā tētahi kaiwhakahaere e tuku, e tohatoha, e whakaputa, e tuku rānei, ka whakakore i taua wā poto. I mau te mihi kau a te kuia i tō mātou kōrero nā te mea i pānui tuatahi ia. Kāore tētahi māngai i tukuna ki te whānau i tōna ingoa i hoatu ki a ia taua wā. Ā, kāore e taea te whakahoki mai i te mātauranga i tukuna ki waho o te mana whakahaere a te hapori — ehara te kino i te tuhi tuarua hei whakatika, engari he takahi ture hei ora tahi.
Ka pōraruraru te kawenga. Ina mahi tētahi māu, ā, he hē te hua, ko wai te tangata kawenga? I tautuhia e tētahi he whāinga i roto i tētahi rerenga kōrero; i tīpako e te pūnaha ngā hikoinga; i hanga e tētahi kamupene te pūnaha. Ka kī ngā kairangahau ko te āputa e puta ana i konei he "āputa kawenga." Mō tētahi hapori e mau ana i te kawenga ā-rōpū mō āna taonga, kāore he hapa te mahi i mahia i tōna ingoa kāore i whakaaetia e tētahi — he hē kāore he kaituhi mārama.
Kāore e taea e koe te whakaae katoa ki ngā mea kāore e taea e koe te matapae. Ko te whakaae pono he mōhio ki ngā mea e whakaae ana koe. Engari, he mutunga kore te huarahi a tētahi kaiwhakahaere i roto i tētahi mahi maha-hipanga, ā — pēnei i kīia e te Tuhinga 1 — ahakoa te whakamārama a te AI mō āna ake whakaaro, kāore e tino whakaata ana i ngā take i akiaki i āna mahi. Ka taea e koe te whakaae ki tētahi whāinga; kāore e taea e koe te whakaae whai tikanga, i mua, ki ia hikoinga ka mahia pea e tētahi pūnaha motuhake kia tutuki ai taua whāinga. Mō te mātauranga e whakahaerehia ana e ngā kawa mō ko wai ka taea te tiri i ngā mea, ki a wai, āhea rānei, ehara taua āputa i te āhuatanga hangarau noa iho.
Kāore ēnei kōrero e whakahē ana i te whakamahi i te AI e mahi ana. E kī ana ia, ko te tikanga i tika ai i te wā o ngā chatbot, ka noho hei mea hira i te wā o ngā māngai: me tirotirohia ngā whanonga a te AI e tētahi mea kei waho atu i te AI, me āhei tonu tētahi tangata nō te hapori ki te urutau, ā, me noho ki ngā tāngata whai mana ki te whakatau i ngā whakataunga hua, kāore e taea te huri. Koinei tonu te kaupapa o te toenga o tēnei tuhinga.
He aha te take kāore e whakatau i te raru mā te nui ake o ngā ture
Ko te āhua tuatahi o te nuinga o ngā whakahaere, i te wā e anga ana ki ngā tūraru o te AI, ko te tuhi kaupapa here. Ngā kaupapa here mō te whakamahinga e whakaaetia ana. Ngā aratohu matatika mō te AI. Ngā tikanga ratonga. Ngā anga AI haepapa.
Ehara ēnei tuhinga i te mea kāore he painga, engari he here matua ā rātou: kei te whakawhirinaki rātou ki te pūnaha AI kia whai i a rātou.
Kāore te pūnaha AI e pānui ana i tō tuhinga kaupapa here, ā, kāore ia e whakatau kia ū ki ngā ture. Ka waihanga ia i ngā urupare i runga i ngā tauira tatauranga o āna raraunga whakangungu. Ki te taupatupatu aua tauira ki tō kaupapa here, ka toa ngā tauira — ehara i te mea he hē te AI, engari nā te mea kāore ia e mārama ki ngā kaupapa here. Ka mārama ia ki ngā tauira.
Ka taea e koe te whakatikatika āta i tētahi tauira — te whakarerekē i tōna whakangungu kia whakakaha i ētahi whanonga. He āwhina tēnei, engari kāore e whakaoti i te raru taketake. Mā te whakangāwari ka tāpirihia ngā tauira hou ki runga i ngā tauira o mua. I raro i te pēhanga, i ngā āhuatanga ohorere, i ngā pātai hou rānei, ka hoki mai anō ngā tauira tawhito. Ko te kupu hangarau mō tēnei ko te "catastrophic forgetting" (te wareware ohorere), engari he māmā ake te whakamārama: ka ngaro haere te whai hua o te whakangungu.
He rite te tuhi kaupapa here e kī ana, "Ka whakaute tō mātou AI i ngā tikanga o tō mātou hapori" ki te tuhi kaupapa here e kī ana, "Kāore tō mātou awa e waipuke." Kāore te awa e pānui i ngā kaupapa here. Mēnā e hiahia ana koe ki te aukati i te waipuke, me hanga koe i ngā ārai-awa — he whakarerekētanga hanganga e mahi ana ahakoa ngā hiahia o te awa.
E hiahiatia ana taua huarahi kotahi mō te whakahaere AI. Ehara i ngā ture hei whai mā te AI, engari he hanganga e mahi motuhake ana i waho i te AI, hei tirotiro i āna whanonga mai i waho.
Ngā Akoranga a te Tikanga mō te Whakahaere
Ehara i te mea hou te māramatanga kāore e taea te whakaiti i ētahi whakataunga ki ngā ture. He mea tawhito tēnei, ā, kua mōhio ngā tikanga whakahaere taketake mō ngā rau tau.
Ehara a Tikanga Māori i te pukapuka ture. He pūnaha ora tēnei o ngā kawa, ngā uara, me ngā tikanga e ārahi ana i ngā whanonga i roto i te horopaki hononga. Ka whakawhirinaki te mahi tika i tētahi āhuatanga ki ngā hononga e pā ana, ki te horopaki, ki ngā tūtohu o mua, me te mana o te hunga kei reira, ehara i te ture tuhi. Ehara i te mea e whakamahi ana te kaumātua i tētahi tātai i a ia e whakatau ana i tētahi hui — engari kei te whakamahi ia i te mātauranga kua kohia e ia i roto i tōna ao katoa i roto i tētahi hapori motuhake.
Koinei tonu te momo whakatau kāore e taea e te AI te mahi. Kāore e taea e tētahi pūnaha kua whakangungua ki ngā tauira tauanga te mārama ki te mana, te taumaha i ngā hononga, te rongo i te tono o tētahi āhuatanga. Ka taea e ia te tukatuka pārongo, engari kāore e taea e ia te whakahaere rangatiratanga — te mana motuhake e puta ana i te noho pū ki roto i tētahi hapori, me te kawenga ki taua hapori.
I whakapau te tohunga whakaaro a Ludwig Wittgenstein i tōna mahi ki te torotoro i te rohe i waenga i ngā mea ka taea te whakamārama tika, me ngā mea kei tua atu i te whakamārama tika. Ko tana whakatau — arā, ko te "mō ngā mea kāore e taea te kōrero, me noho puku" — e hāngai tika ana ki te wehewehe i waenga i ngā pātai ka taea e te AI te āwhina, me ērā kāore e taea. He whakautu mārama tō te pātai "Ahea te hui e whai ake nei?" ka taea e tētahi AI te rapu. "Me pēhea tā tātou whakatata ki tēnei kōrero ki te hapū tata?" e pā ana ki te whakataunga, ngā hononga, me ngā tikanga e kore e taea te whakahaere i runga i tētahi pūnaha.
I kī a Isaiah Berlin, te tohunga whakaaro tōrangapū, he tino hē ētahi uara ā te tangata — te rangatiratanga me te ōritetanga, te tikanga tuku iho me te ahunga whakamua, te ngākau takitahi me te kotahitanga ā-hapori. Kāore he tātai e whakatau ana i ēnei taumahatanga. Me hiahiatia tonu te whakataunga a te tangata, te whiriwhiringa, me te momo mātauranga whaihua e whakawhanakehia ana e ngā hapori i roto i ngā whakatupuranga.
Kua roa ake ngā tikanga whakahaere a ngā iwi taketake e mau ana i tēnei māramatanga i te wā i whakamārama ai te ariā o te Hauāuru. Kei roto i te ariā o te kaitiakitanga te mōhiotanga e pā ana te tiakitanga ki te whakataunga tonutanga, ehara i ngā ture tūturu. Ko te tikanga o te whakawhiti korero (whakawhiti kōrero) i ngā hui e whakaatu ana i te mōhio ka puta te mātauranga ā-hapori i roto i te kōrero ā-tūtohi, ehara i te whakapai ake.
Ehara i te whakahaere tētahi anga whakahaere AI e whakapae ana ka taea e ia te whakarite i ēnei whakataunga — he whakakolonitanga tēnei. Anō.
Me pēhea te Whakahaere Hanganga a te Village i te AI
Kāore teVillage e whakawhirinaki ki te kī atu ki te AI kia whai whanonga. Ka whakauru ia i te whakahaere ki roto i te hanganga — he hanganga e mahi motuhake ana i te AI, ā, kāore e taea e ia te whakakore.
Te kaiwhakahaere rohe ka aukati i te AI kia kaua e whakatau i ngā uara — ā, kia kaua hoki e mahi i ngā mahi whai hua mōna ake. Ki te pātai e pā ana ki ngā kawa ahurea, ngā whakataunga matatika, te horopaki hononga rānei, ki te mahi rānei e whakawhiti ana ki te mahi i runga i te ingoa o tō hapori — te tiri kōrero, te tuku pūrongo, te tuku i runga i tō ingoa — ka whakamutu te pūnaha, ka tukuna ki tētahi tangata — tō kaiwhakahaere, ō kaumātua, tō rōpū whakahaere. Kāore e taea e te AI te whakakore i tēnei rohe, nā te mea kei waho o te mana whakahaere a te AI te whakahaere o tēnei rohe. Koinei te whakautu hanganga ki te raru o te "iti ake ngā wā hei whakauru": kua whakaurua te āheinga kia uru mai tētahi kaitiaki, kāore i waiho kia tūpono noa.
Te pūnaha mauroa whakahau e rokiroki ana i ngā whakahau mārama a tō hapori ki tētahi pūnaha motuhake kāore e taea e te AI te whakarerekē. Ina whakaputa te AI i tētahi whakautu, ka tirohia ki ēnei whakahau kua rokiroki. Mēnā ka whakahē te whakautu i tētahi whakahau, ka whai mana ake te whakahau — hei taunoa, ahakoa ngā tauira whakangungu a te AI.
Ka tirotiro te kaiwhakau whakawhānui i ngā whakautu me ngā mahi kua tūtohutia e te AI ki ngā pūrongo tūturu o tō hapori. Kāore ia e pātai ki te AI mēnā he tika tōna whakautu — he mea tēnei e tono ana kia whakamana te pūnaha i a ia anō, ā, pēnei i whakamārama a Tuhinga 1, kāore e taea te whakawhirinaki ki te whakamārama a te AI mō āna ake whakaaro kia whakaata i ngā take i akiaki i te whakautu. Nō reira, ka whakakore te kaiwhakamana i ngā pūrongo a te AI mōna ake. Ka whakamahi ia i ngā ine pāngarau, e whakahaere ana i runga i tētahi huarahi tino rerekē ki te AI, hei whakatau mēnā e ū ana te whakautu ki ngā ihirangi tūturu o tō hapori. Ka tirotiro ia i te mahi, ehara i te whakamārama.
Te kaitirotiro pēhanga horopaki e mātaki ana i ngā āhuatanga whakahaere kua heke iho — arā, ngā wā e pēhia ana te AI, e tukatuka ana i ngā tono matatini, rānei e tutaki ana ki ngā pātai hou. Ka kitea ēnei āhuatanga, ka whakapiki ake i te kaha o te whakamana. Ko te uaua ake o te pātai, ko te nui ake o te arotakenga ka whiwhi te whakautu.
Ehara ēnei i ngā kaupapa here. He hanganga ēnei. Ka mahi ēnei ahakoa kāore rānei te AI e whakaae ki a rātou, pērā i te mahi a te ārai-awa ahakoa kāore rānei te awa e whakaae ki a ia.
Te Rerekētanga i waenga i te Manakohanga me te Hanganga
He maha ngā whakahaere e whakaputa ana i ngā tauākī matatika mō te AI. Kāore te Village e whakawhirinaki ki ngā tauākī matatika. Ka whakawhirinaki ia ki ngā here hanganga e whakatinana ana i te whakahaere ā-tari.
He mea nui tēnei rerekētanga nā te mea ko te manakohanga he mea e tūmanakohia ana kia puta. Ko te hanganga tūturu te mea ka puta. Kāore tō hapori e whakawhirinaki ki te tūmanako ka whakahaere tika i ngā pūtea — me whai ia i te tirotiro pūtea tika, me te kawenga ki te hunga katoa. Koinei te whakahaere hanganga. Ka hāngai taua mātāpono ki te AI.
Te Anga Tractatus — I runga i te tūāpapa o Te Tiriti
Ko te hanganga whakahaere kei muri i te Village AI ka kīia ko te anga Tractatus. He mea nui kia mōhio ki ngā mea e toru mō tēnei.
He tuwhera. Kua whakaputaina te anga katoa i raro i tētahi raihana puna tuwhera EUPL-1.2. Ka taea e te katoa te pānui i te waehere, te tirotiro i ngā ture, me te whakamana kei mahia e te whakahaere ngā mea e kī ana ia. He rerekē tēnei ki te whakahaere AI a Big Tech, i reira he motuhake ngā ture, ā, he huna te whakaaro. Ina kī a Google, a OpenAI rānei he "tūhonohono ki ngā uara ā-tangata" tō rātou AI, kāore he huarahi āu ki te tirotiro. Mā te Tractatus, ka taea e koe te pānui i ia rārangi.
He mārama. Ka tuhia ngā whakatau whakahaere katoa. Ka aukatia e te kaitiaki rohe te AI i te whakatau i ngā uara, ka tuhia taua take. Ka kitea e te kaiwhakamana whakataurite he hapa, ka tuhia. Ka taea e ō kaiwhakahaere te kite tika i ngā mahi a te pūnaha whakahaere me te take i mahia ai. Kāore he paparanga huna e whakatauhia ai ngā whakatau me te kore kawenga.
Kei runga i te Tiriti o Waitangi tōna tūāpapa. Ehara i te anga tauwhāinga noa iho mō te "whai wāhi o ngā kaipānga" i tangohia mai i te whakahaere ā-pakihi, ko te tauira hononga o te anga Tractatus. Ka whai tika i ngā mātāpono o Te Tiriti — otirā, ko te whakamana o te Wāhanga Tuarua mō te tino rangatiratanga (mana katoa) ki runga i ngā taonga. I roto i te horopaki o te whakahaere AI, ko te tikanga ka pupuri tonu ngā hapori i te mana whakahaere katoa mō ā rātou mātauranga, ā rātou raraunga, me ngā ture e whakahaere ana i te pāhekoheko a te AI ki ēnei e rua. Kāore te anga e tuku i tēnei mana — e mōhio ana ia kei reira kē te mana, ā, ka hanga hanganga hei whakakaha i taua mana.
Kua whakaputaina tēnei tūāpapa i runga i ngā mātāpono o Te Tiriti i roto i te anga puna tuwhera kei agenticgovernance.digital. Ehara i te kerēme hokohoko — he oati hanganga tēnei ka taea e te katoa te tirotiro, te arotake, me te whakahaeretanga o te tūāpapa.
Ka whakaae mātou he kawenga kei tua atu i te waehere e pā ana ki te whakauru i tētahi anga hangarau ki Te Tiriti. He whakataunga mā ngā hapori Māori, ehara i te mea mā te papaanga e kī, mēnā e tutuki ana a Village i ēnei kawenga.
I te tuhinga e whai ake nei, ka tirohia e mātou he aha Village AI e mahi ana i ēnei rā i te ao tūturu — he aha ngā āwhina ka taea e ia ki tō hapori, me pēhea e aroturukihia ai te hēhē mā te pūnaha kupu, me ngā mea e mahi tonu ana.
Ko tēnei te Tuhinga 3 o ngā 5 i te raupapa "To Hapori, To AI". Mō te hanganga whakahaere katoa, tirohia Village AI mō te Whakahaere Mana Motuhake.
I mua: AI Hangarau Nui vs. AI o tō Hapori — He aha te take o te rerekētanga E whai ake: He aha ngā mea e tūturu ana e rere ana i te Village i ēnei rā