He aha tūturu te AI (me ngā mea kāore ia)
Raupapa: Whakahaere AI mō ngā Kaiārahi Hapori — Te Mārama Village AI mō ngā Kaitiaki, ngā Kaikaunihera, me ngā Mema Poari (Tuhinga 1 o te 5) Kaituhi: My Digital Sovereignty Ltd Rā: Hune 2026 Rāhina: CC BY 4.0 International
I Panoni te AI i a Koutou e Whiriwhiri Ana
Kua rongo pea koe i ngā kōrero e mea ana ka huri kē te atamai hangarua i ngā ratonga tūmatanui, te whakahaere hapori, me te āhua e whakahaere ana ngā whakahaere. Tērā pea kua rongo hoki koe i ngā kōrero e mea ana kua whakatairangahia rawa, kāore rānei e taea e ia te mahi i tētahi mea tino hou. E hē ana ēnei tūnga e rua i te kaupapa matua, ā, mā te mārama ki te take ka tautoko i ngā whakataunga whakahaere pai ake.
Engari, he take tuatahi e tika ana kia mōhio ai tētahi poari, tētahi kaunihera rānei: kua tino rerekē te AI i te wā tonu i whiriwhiria ai e ngā whakahaere mēnā ka whakamahi rānei.
I tētahi tau ki muri, i te nuinga o te wā ka kī te tangata "AI," arā, he chatbot tā rātou e kī ana — he pūnaha ka pātai koe, ā, ka whakahoki mai i ngā tuhinga. Ka pātai koe, ka whakahoki mai ia. I ēnei rā, kua huri te pokapū taumaha. Ehara i ngā chatbot anake e whakautu ana ngā pūnaha e tino kukume ana i te aro me te haumi. He kaiārahi ēnei e mahi ana — ka whakakī rātou i ngā puka, ka tuku whakawhitiwhiti kōrero, ka tirotiro, ka whakahaere pakihi hoki i te ipurangi, ka whakahaere i ētahi atu pūmanawa, ā, ka whai i ngā whāinga maha-hipanga me te iti o te ārahitanga.
Ko tēnei panoni te mea tino nui rawa atu kia mārama ai tētahi rōpū whakahaere, nā te mea ka huri i te āhua o ngā tūraru o te whakamahinga. Hei whakaaroaro mō te AI i ēnei rā, me wehewehe ngā ariā e rua:
- Te pūnaha — te tauira kei raro, te wāhanga e whakaputa ana i te reo.
- Te māngai — te pūnaha kua whakamahia ki te mahi, kua whirihorahia kia taea ai e ia te mahi i ngā mahi i te ao mō te rōpū.
Kua piki ake te kaha o te pūnaha. Engari ko te panonitanga nui mō tētahi rōpū e kawenga ana ki te tiaki, ko ngā mea e hanga ana ināianei huri noa i te pūnaha. Ka tirohia tātou ia mea.
Te Pūnaha: He Mīhini e Matapae Ana
Anei te whakamārama māmā rawa mō ngā mahi a te pūnaha: ka matapae ia i te kupu e whai ake nei.
Ka patopato tētahi tangata i tētahi pātai ki tētahi chatbot, kāore te pūnaha e whakaaroaro ana mō te pātai pēnei i te āhua e whakaaroaro ai tētahi kaikaunihera, tētahi kaitiaki rānei mō tētahi pepa poari. Kei te mahi ia i tētahi mea ā-mīhini ake. Kua whakaaturia ki a ia ngā piriona whārangi tuhinga — ture, pūrongo, reta, pepa hangarau, tuhinga pāpāho, pāpāho pāpori, tuhinga hauora — ā, i puta i aua rauemi katoa, kua ako ia i ngā tauira. Ka pātai koe ki a ia, ka waihanga ia i tētahi whakautu mā te matapae, kotahi kupu i ia wā, he aha te āhua o tētahi whakautu whai tikanga i runga i ngā mea katoa kua tukatukahia e ia i mua.
He tino whai hua tēnei. Ka taea e tētahi pūnaha kua ngau i ngā tauira o ngā piriona whārangi tuhinga te āwhina ki te tuhi reta, ki te whakarāpopoto i ngā tuhinga roa, ki te whakautu i ngā pātai mō ngā kōrero pono, ki te tūtohu rānei me pēhea te whakahua i tētahi whakawhitiwhiti kōrero matatini. He pūkenga tūturu ēnei, ā, ka taea e rātou te whakaiti i te kawenga whakahaere.
Engari i tōna pūtake, kei te whakakōtui tauira te pūnaha i runga i tētahi taumata whakamīharo. Ko tērā kōrero kotahi e whakamārama ana i tōna whaihua nui me tōna āhua hē motuhake — he kaupapa e puta anō ana i roto i tēnei raupapa.
Ka taea e te Pūnaha te Whakaaro?
He pātai hōhonu ake e rangahaua ana e ngā kairangahau, ā, ko te whakautu māmā: kāore anō mātou kia mōhio.
I te wā i whakaputa ai e ngā pūnaha AI tuatahi he tuhinga rere noa, i tika kia kīia rātou he pūnaha taurite tauira matatau, ā, kia mutu i reira. Engari, he reanga hou ake o ngā pūnaha — e kīia nuitia ana he tauira "whakaaro" rānei "tāroaroa" — e mahi ana i tētahi mea rerekē. Ehara i te mea ka whakautu tonu, engari ka whakawhiti i te raru i ngā hipanga, ka whakaputa i tētahi aho kitea o ngā whakaaro waenga i mua i te whakatau i tētahi whakautu, ā, ka whakapau wā roa ake ki ngā raru uaua. Ka tino miharo ngā hua: i te tau 2025, i whakatau e ngā pūnaha whakaaro nō ngā whare rangahau matua neke atu i te kotahi ngā raru nō te Whakataetae Pāngarau ā-Ao — ko tētahi o ngā whakataetae pāngarau tino uaua rawa atu o te ao — i te taumata e rite ana ki tētahi tangata toa koura.
Nō reira, he whakaaro tēnei, he tino matatau rānei te whakatau tauira e rite ana ki te whakaaro?
Kei te tino ruarua tonu te rangahau, ā, kāore ngā kairangahau tino ū ki te kotahi. I kī tētahi rangahau whai mana i te tau 2025 e whakaatu ana ēnei pūnaha i tētahi "whakamataku o te whakaaro" — ka hinga rātou ki ētahi raruraru i runga i ngā huarahi kāore e mahia e tētahi kaiwhakaaro tūturu. I whakahē ētahi atu urupare tino ū anō i tēnei kōrero. Ko te whakatau tino tūpato o nāianei, kāore ngā tauira whakaaro o ēnei rā i te kaiwhakaaro pono, ā, kāore hoki i te kākā noa iho — he mea tino hou rātou kāore anō kia tino mārama. Ko te tangata e kī ana ki a koe ka taea rānei e te AI te whakaaro, kāore rānei, ā, kāore e taea, kei te whakakīkī i ngā taunakitanga.
He mea kotahi e whai pānga tika ana ki te whakahaere, ā, he māmā te pānui hē. Ina whakaatu ēnei pūnaha i ā rātou "whakaaro", kāore taua aho e kitea ana e whakaata pono ana i ngā take i akiaki ai i te whakautu. Kua kitea anō e ngā kairangahau, ka taea e te whakatau kōrero a tētahi tauira te whakakore i ngā awe tūturu i arahina ai tōna whakatau — ehara i te mea nā te teka (kāore he whāinga a te pūnaha), engari nā te mea ko ngā kupu e whakaatuhia ana he kuputuhi matapaetia, ehara i te pānui pono i tētahi tukanga ā-roto. Ko te hua whaihua mō tētahi rōpū whakahaere: kāore e taea e koe te whakakore i tētahi haepapa aroturuki mā te pānui noa i te whakamārama e tukuna ana e te AI mōna ake. E hiahiatia ana kia whakatauritea te putanga ki ngā pūrongo a te whakahaere anō — kaua e whakawhirinaki ki te pūrongo a te pūnaha mōna ake. Ka hoki anō tātou ki tēnei i te Tuhinga 3, ā, he mea hāngai tika ki ngā tūmanako mō te "mana ki te whakamārama" i raro i te GDPR me te Ture AI o te EU.
Ko te mea ka taea te kī me te māia, he tino tere te ahunga whakamua. I ngā tau kua pahure ake nei, kāore ēnei pūnaha i tino āhei ki te whakaputa i tētahi wāhanga tuhinga e mārama ana. I tēnei rā, ka tuhi rātou i ngā tuhinga roa, ka angitu i ngā whakamātautau ngaio, ka waihanga waehere rorohiko, ā, kei te piki haere tō rātou whai wāhi ki ngā mahi o te ao, kaua e whakamārama noa i taua ao. Ka nui ake anō ngā āheinga i roto i ngā tau e rua, e toru e heke mai nei.
"Kāore e taea e te AI te mahi i tētahi mea hou" — Kei runga i tāu e kī ana ko te aha te "hou"
Ko te hunga e whakakore ana i te AI mā te kī kāore e taea e ia te waihanga i tētahi mea taketake, e whakaputa ana i tētahi kōrero e tika ana i tētahi horopaki whaiti, engari he whakapohehe whānui.
Kāore e taea e tētahi tauira reo te whakaputa i tētahi mea mai i te wheako. Kāore anō ia kia noho ki tētahi uiuitanga tūmatanui i riri ai ngā kainoho. Kāore anō ia kia rongo i te taumaha o tētahi whakataunga pūtea e pā ana ki te oranga o te hapori. Kāore e taea e ia te mārama he aha te take i hira ai ngā kupu tika o tētahi whakataunga kaunihera — ka taea noa e ia te whakahua i ngā tauira e ōrite ana ā-tauanga ki te mōhio. I tēnei horopaki, he whakakotahitanga anō o ngā rauemi i kohia i te wā whakangungu ngā mea katoa e whakaputaina ana e ia.
Engari, whakaarohia he aha te tikanga o te "whakakotahitanga anō" i tēnei taumata. Kāore he tangata kotahi i pānui i ia wāhanga ture o te kāwanatanga ā-rohe, ia pūrongo ā-tau a ngā rōpū whakawhirinaki ā-hapori, ia pepa mātauranga mō te whakahaere ā-hapori, me ia aromatawai pānga whakahaere o ngā tekau tau kua pahure. Ka honoa e te AI te ariā whakahaere maha-pū me ngā tikanga whakawhanaketanga hapori, ā, tērā pea he tino hou taua hononga ki ia kaipānui takitahi, ahakoa i noho motuhake ēnei ariā e rua i mua. Ehara i te mea hou ngā ngota, engari ko ngā pūtau.
Nō reira, he pono te kī "kāore he mea hou ka taea e te AI" i te taumata o te whakaputa, ā, he hē i te taumata o te whakakotahitanga. He mea nui ngā āhuatanga e rua, ā, kia whakahaerehia tēnei hangarau i runga i te haepapa, me mau tonu ki ngā āhuatanga e rua.
Mai i te Whakautu ki te Mahi: Te Ājenti
Koinei te panoni nui rawa atu e pā ana ki te whakahaere.
I te nuinga o te wā o ngā chatbot, ko te kino rawa ka taea e tētahi AI te mahi tika, ko te whakahoki i tētahi whakautu koretake. Kāore te kino i puta mēnā kāore tētahi tangata i mahi i runga i taua whakautu — i tukuna te reta hē, i whakawhirinaki ki te tatauranga hē, i tuku whakamua i te tohutohu hē. He tangata tonu kei waenganui i te mīhini me ngā hua o āna mahi.
Ka tango te kaiārahi i taua tangata i te porowhita, nā te hoahoa.
He pūnaha tētahi kaiārahi AI i kapi i ngā mea e kīia ana e ngā kairangahau ko te "whakarite āwhina" — he mahara hei whai i tētahi mahi, he uru ki tētahi pūtirotiro paetukutuku, te āhei ki te whakahaere pūmanawa me ētahi atu taputapu, me tētahi whāinga i whakapuakihia i roto i te reo mārama. Mā taua anga tautoko, ka whai te pūnaha i te whāinga puta noa i ngā hikoinga maha me te iti ake o te ārahitanga: ka rapu, ka whakatau, ka mahi, ka tirotiro, ā, ka mahi anō. Ka whakautu tētahi chatbot. Ka mahi tētahi māngai.
Mō tētahi poari, koinei tonu te wāhi ka rerekē ai te aromatawai tūraru. Ina mahi aunoa te pūnaha, he iti ake ngā wāhi ka taea e te tangata te urutau; kāore e taea te whakahoki i ētahi mahi; ā, ina mahi tētahi māngai i runga i te ingoa o te whakahaere, ā, he hē te putanga, ka tino uaua te toha haepapa — i waenga i te āpiha i tautuhi i te whāinga, te kaiwhakarato i whiriwhiri i ngā hikoinga mā tōna pūnaha, me te rōpū i whakaae kia whakamahia. Ka whakamārama ngā kairangahau i te "āputa kawenga" me te "rohe pūreirei matatika" i puta ake, ā, kei reira ka taka te kawenga ki te tangata tata rawa ahakoa kāore ia i whai mana tūturu. Ehara tēnei i te mea tāpiri ki ngā ture: ko te whakahau a te Ture AI o te EU kia whai mana te tirotiro a te tangata, he herenga ā-ture tēnei kia kaua e kati tēnei porowhita mehemea kāore he tangata e āhei ki te urutau. Ko te whakawā o tētahi rōpū whakahaere i tētahi pūnaha māngai, ko tērā tonu te mea e aromatawaihia ana — mēnā he hanganga te tirotiro, he mea oati noa rānei.
Te Take Tūturu: Nā wai ngā Tauira, ā, nā wai ngā Ringa e Whakahaere ana?
Anei te wāhi ka whai tikanga ai tēnei mō tō whakahaere.
Ka whakangungua tētahi pūnaha AI nui ki te ipurangi, ka ngote ia i ngā hēhē, ngā whakapae, me ngā taunoa ahurea o te ipurangi. He nuinga ake te ipurangi i te reo Ingarihi, nō te ao Hauauru, he aro ki ngā pakihi, ā, i hangaia e ngā uara o te rāngai hangarau. Ehara tēnei i te kaupapa huna — koinei noa iho te mea ka puta ina whakangungua tētahi pūnaha ki ngā raraunga e tino tohu ana i tētahi ahurea kotahi me tētahi huinga kaupapa matua kotahi.
He hua ngaro ēnei, engari he tino pānga. Ka tukuna e tētahi kainoho he pātai mō tētahi tautohetohe uaua ki tētahi hoa noho tata, ka huri te pūnaha ki te reo o ngā mana takitahi me ngā rongoā ā-ture — nā te mea koirā te nuinga o ngā raraunga whakangungu — kaua ko te whakawhiti kōrero, ngā herenga ā-hapori, te tirohanga roa rānei. Ka tono tētahi kaimahi o te kaunihera kia tuhi ia i tētahi whakamōhio mō tētahi take whakamahere matatini, ka whakamahi ia i te reo whakahaere hunga whai pānga ā-pakihi, nā te mea he nui rawa atu ngā tuhinga pakihi i ngā whakawhitiwhiti ā-hapori i āna i ako ai.
Ehara te pūnaha i te kino ki ngā uara ā-hapori. Kāore noa iho ia e mōhio ana ki ēnei. E mōhio ana ia ki ngā mea e auau ana i ngā tatauranga, ā, ehara ngā mea e auau ana i ngā tatauranga i te mea tino hāngai mō ōu kaitautoko.
I te ao o ngā chatbot, nā taua hē i ārahi i te tuhinga i arotakea e tētahi kaimahi. I te ao o ngā māngai, ka ārahi taua hē kotahi i ngā mahi e mahia ana mō te rōpū — ngā whakawhitiwhiti kōrero i tukuna, ngā pūrongo i whakaurua, ngā oati i mahia — tērā pea i mua i te arotake a tētahi kaimahi i ēnei. Nō reira, e rua ngā wāhanga o te pātai whakahaere ināianei: ko ngā tauira a wai e kawea ana e te pūnaha, ā, ko wai te tangata e pupuri ana i ngā mana whakahaere ina mahi ana ia?
He aha te take o tēnei mō ngā Rōpū Whakahaere Ināianei
Kāore he tangata e mōhio pono ana he aha ka tupu mēnā ka whakawhanake tētahi pūnaha AI i tētahi mea e rite ana ki tōna ake hiahia — arā, ngā kaupapa pea kāore e hāngai ki ngā hiahia o ngā hapori e mahi ana ia mō rātou. Tērā pea kei tawhiti tonu tātou i tērā taumata. Engari ko te hanganga e whakaaetia ana ināianei, me ngā tikanga whakahaere kua whakatūria i tēnei rā, ka whakatau mēnā kua rite tētahi whakahaere, mēnā rānei ka mōhio rānei ia i te wā tōmuri kua tuku i te mana whakahaere me te kore i kite.
Ehara tēnei i te whakapae noa. He kitenga māmā tēnei mō te whakarite a ngā whakahaere. He ture matua tō kaunihera. He ture tū tō poari. He tuhinga whakahaere tō whakawhirinaki. E noho ana ēnei ehara i te mea nā te mea ka hinga ki te raruraru ia hui, engari nā te mea me whai wāhi ngā hanganga whakahaere i mua i te wā e hiahiatia ana, ehara i muri mai.
Ka hāngai anō tēnei mātāpono ki te AI, ā, e whakaata tika ana tēnei aronga i roto i te Ture AI o te EU (Ture Whakahaere 2024/1689) — arā, te whakatū i ngā anga whakahaere i mua i te tere ake o te hangarau i te āheinga whakahaere ture. Ko te taenga mai o ngā pūnaha māngai e whakapiki ana i te tūraru: tērā pea ka kitea e tētahi whakahaere e whakamahi ana i te AI e mahi ana, me te kore he tirohanga hanganga i whakaritea, kāore e taea e ia te whakamārama i ngā whakataunga i mahia i tōna ingoa — he tūnga kāore i te pai i ngā herenga whakawhirinaki, ā, e tūwhera ana ki ngā ture.
E Rua ngā Ara ki Mua
E rua ngā huarahi ka taea e tētahi whakahaere te mahi tahi me te AI.
Ko te ara tuatahi ko te whakamahi i ngā AI a Big Tech — pērā i a ChatGPT, Google Gemini, rānei Microsoft Copilot, me ngā māngai e hangaia ana i runga i ēnei. He kaha, he māmā, ā, he iti te utu i te nuinga o te wā. Engari, he here ā rātou. Ka rere ō raraunga ki ā rātou tūmau. Ka haere ō whakawhitiwhiti kōrero — ā, ināianei ngā mahi a tō māngai rorohiko — i roto i ngā pūnaha kāore koe e whakahaere. Ka whakahaerehia te whanonga o te AI e ngā kaupapa here a te kamupene, ā, ka taea e rātou te whakarerekē me te kore whakaaetanga a koe. Ā, ko ngā tauira e mau ana i a ia ka tautuhia e āna raraunga whakangungu, kāore koe e whai mana ki reira. I raro i te GDPR, ka ara ake ngā pātai mō te rangatiratanga raraunga, te tūāpapa ture mō te tukatuka, me te tika ki te whakamārama, ā, me whakatau ēnei e ia rōpū whakahaere i mua i te whakamahinga — he pātai e mārō ake ana, ehara i te mea e ngohengohe ana, ina mahi motuhake te pūnaha.
Ko te ara tuarua ko te whakamahi i te AI e whakahaere ana tō whakahaere. He pūnaha kua arotahi ake, kua whakangungua ki ō ihirangi, e whakahaere ana i runga i ngā hanganga kei roto i tō mana whakahaere, ā, e whakahaere ana i raro i ngā ture i whakaritea e tō poari, e tō kaunihera rānei. He pūnaha e mōhio ana ki te rerekētanga i waenga i te meneti kaunihera me te pou rangitaki, nā te mea nā ngā rekoata o tō whakahaere i ako ai. He pūnaha e tirotirohia ana āna whakautu ki ōu tuhinga tūturu mā ngā paparanga whakamana e mahi motuhake ana i te AI — ā, kua herea āna āhei ki te mahi, kia taea tonu e tētahi tangata e kawenga ana ki ōu mema te urutau.
Koinei te mea Village AI he. Ehara ia i te pūnaha AI tino kaha rawa atu e wātea ana. Kua hoahoatia kia whai kawenga ki tō hapori — ki ō ihirangi, ō uara, me tō anga whakahaere — kia mau tonu ai te mana ki ngā tāngata e pupuri ana i taua mana i te wā ka huri te AI mai i te whakautu ki te mahi.
Ka whakamārama te tuhinga e whai ake nei me pēhea te Village AI he rerekē tōna hanganga ki te AI o ngā Kamupene Nui, me te take he mea nui ake tēnei rerekētanga i te mana mata.
Ko tēnei te Tuhinga 1 o ngā 5 i te raupapa "AI Governance for Community Leaders". Mō te hanganga hangarau katoa, tirohia Village AI — Whakahaere Mana Motuhake.
E whai ake: AI Hangarau Nui vs. AI e Whakahaerehia ana e te Hapori — He aha te Take o te Rerekētanga