Te reo Māori on this page is a best-effort, machine-assisted translation, not yet reviewed by tangata whenua. We welcome corrections.
Wāhanga4Tere →Whaiaronga30–40 meneti

Te whakahe hei rawa

Ko te nuinga o ngā rōpū ka whakaarohia te whakahē hei raru hei whakahaere i te pō, ā, kia warewaretia i te ata. E kī ana tēnei wāhanga he rerekē: ko te whakahē kua hopukina pai tētahi o ngā mea tino whai tikanga ka puta i tētahi whakataunga. Ko te hunga i kite i tētahi hē i te mahere i hoatu ki te rōpū tōna pūnaha whakatūpato — engari mā te ora tonu o ā rātou kupu tika, ā, ka honoa ki te whakataunga i whakatūpato ai rātou.

I te mutunga o tēnei wāhanga, me āhei koe ki te hopu i ngā whakahe i roto i te rūma — kupu-ā-kupu, me te tohu ingoa, me te rā — ā, me whakamārama ki tō rōpū ake he aha te take e whakangākautia ai te tirohanga iti kua tiakina kia mārama ake ai te katoa ā muri ake, tae atu ki te hunga i toa i te pōti.

Kāore koe e hiahia ana ki a mātou mō tēnei. Ka taea e te pene te mahi. Tuhia ngā kupu tika a te tangata e whakahē ana ki roto i te pukapuka meneti, tuhia tōna ingoa me te rā ki te taha o aua kupu, ā, tāpirihia te whārangi ki te whakataunga e pā ana mā te piriwhi. Koinei te tikanga katoa. Ka mahia e Village Assembly taua mea anō me te iti ake o te uaua — ka tāruatia, ka whakahuatia rānei te whakahē i te wā pōti, ā, ka herea aunoa ki te rēkōrda whakataunga — engari he tino mana te putanga pene, ā, kāore tētahi rōpū kāore e hiahia ki te mahi i runga i te pepa e tīmata ohorere ki te aro nui nā te mea kua huri te pepa hei mata.

4.1 Hopu i roto i te rūma: kupu-ā-kupu, me te tohu ingoa, me te rā

Ka hopukina te whakahe i te wā tonu ka puta, ā, ka hopukina ki roto i tētahi tikanga motuhake:

Te tikanga hopu
  • Kupu-ā-kōrero. Ngā kupu ake a te kai-whakahē, ka pānuitia anō ki a ia hei whakapūmau. Ehara i te whakarāpopototanga a te kai-tuhi meneti. Ko te whakarāpopoto te wāhi e mate ai ngā whakahē: he tuhinga rerekē te "i whakapuaki a Ruth i ngā āwangawanga mō te āheinga" me te rerenga tūturu a Ruth, ā, kotahi anake o ēnei ka taea te whakamātautau ki ngā mahi i puta.
  • Nā wai i kī. He ingoa kei runga i te amuamu. Kāore e taea te pātai whai muri atu ki te amuamu huna, kāore e taea te whakawhiwhi mana ki a ia ina tika ana, ā, kāore e mau ana te mana ka whiwhi ia. Ko te whakaatu ingoa hoki te mea e pupuri ana i te amuamu hei mahi nui, ehara i te whakakatakata noa.
  • Rā. Ka mau te amuamu ki te wā i tukuna ai — i mua i te mōhio ki te putanga. He matakite i runga i te pūrongo te amuamu kua rā. Ka taea tonu te whakakore i tētahi kāore i rā hei tirohanga whakamuri.
  • Kāore e whakakotahitia. Ko ngā whakakahore e rua rerekē he rekoata e rua, ehara i te kotahi kua whakakotahitia hei "i ara ake ngā āwangawanga". Mā te whakakotahitanga o ngā whakahe ka whakangaromia ngā pārongo i whai take ai — he aha te tūraru, nā wai i kite, mō hea take.
He tauira mahi a Fernside. I runga i VA-2026-014, e mau ana i ngā rēhita e rua ngā amuamu, motuhake, i ngā kupu a ō rātou kaituhi. Elena: whakahe i runga i te mātāpono — ko te huri i ngā papa whenua kua tohua ki ngā mema hei whakamahinga mō tētahi kaupapa o waho, ka whakarerekē i te āhua o te rōpū, ā, ka taea e ngā mema e hiahia ana ki te whakatipu mā te pēke kai te mahi i roto i ā rātou ake papa whenua. Ruth: whakahe i runga i te āheinga — e waru ngā moenga e nui ake ana i te taumata ka taea e te rārangi kaitūhāwai tūao te tautoko tae noa ki te Hui-tanguru. He meneti ngoikore ake i tuhi noa, "e rua ngā mema i whakahē i te huringa". Tirohia te nui o ngā mea e mukua ana: e whakahē ana a Elena rāua ko Ruth mō ngā take kāore e taurite ana, ā, kotahi noa iho i roto i ēnei e rua ka taea te whakamātautau mā te tatau i ngā kaimahi āwhina.

4.2 Ka haere tahi te whakahe ki te whakataunga

He mea nui te wāhi e rokiroki ana te amuamu, ā, pērā anō hoki te āhua i tuhia ai. He māmā te ture: ka haere tahi te whakahe me te whakataunga, kua huna ki roto i taua pūrongo kotahi — ehara i te kōnae "urupare" motuhake, ehara i te aho īmēra, ehara i te mahara a tētahi mō te hui.

Ko te wehe ā-tinana i te whakahē i te putanga ko te huarahi e horoi ai ngā rōpū i tō rātou ake hītori. I muri i te ono marama, ka kī te kōnae whakatau "kua whakaaetia" ā, kāore he kōrero anō; kei roto i tētahi kōpaki kāore e whakatuwherahia e te tangata ngā whakahē; ā, ka noho kotahi te mahara a te rōpū mō te whakatau. Kāore he tangata i mahi hē — ko te pūnaha kōnae i mahi mā rātou. Mā te here i te whakahē ki te whakataunga i te wā e whakaaetia ana, ka kitea e ia kai pānui ā muri ake te whakahē i taua tirohanga kotahi, kāore he tangata e hiahiatia kia maumahara kei reira.

Ngā kaupapa matua hei akoranga
  • He whakataunga kotahi, he rekoata kotahi — te tono, ngā whakarerekētanga, te tatau, me ngā whakahē i roto i tētahi wāhanga kotahi kāore e taea te wehe.
  • Ko te ingoa katoa o te whakataunga ko "Kua whakaaetia me ngā amuamu e rua". Me kore rawa e taea te whakahua i te haurua tuatahi me te kore o te tuarua.
  • Ka kapi te wāhanga e whai ake nei i te āhua e whakaatu ai te hiri i te here kia kitea mēnā kua whakarerekēhia; he tikanga te here, ehara i te hangarau.
Tirohia tēnei e tupu ana. E whakaatu ana te whakaaturanga i te wāhanga whakahē o VA-2026-014: ngā whakahē a Elena rāua ko Ruth i hopukina i ā rātou ake kupu i te wā pōti, ā, i herea ki taua rekoata kotahi me te tono i whakaaetia — ka kitea ngā whakahē e noho ana i te taha o te tatauranga, ehara i te mea kua whakaurua ki raro i a ia. Mātakitaki i te wāhanga whakahē i te whakaaturanga →

4.3 He rawa tēnei, ehara i te whara

Ka huna e ngā rōpū te whakahe, nā te mea ka rongo he kino — he taunakitanga kāore te rōpū i kotahi, he aho wehe pea ka toia e tētahi. Ka huri kē tēnei ngākau i te uara ki te huarahi hē.

He tauira mahi a Fernside. Me whakaaro ka haere tonu te kaupapa moenga a Fernside i te pēke kai, ā, ka tae ki Hūrae, kei te uaua ngā moenga — kua heke te rārangi kaitāwai wai, pēnei tonu i mea a Ruth ka pērā. Nā te mea kua tiakina te whakahē a Ruth i roto i te rēkōrā whakataunga, kua rāhuitia, ā, i āna ake kupu, kua mōhiotia kē e te rēkōrā. Ko te whakatuwhera anō i te whakataunga ināianei he take taunakitanga, ehara i te tōrangapū: "Kua tutuki te amuamu mō te āheinga a Ruth, i tuhia i Maehe — anei ngā raraunga rārangi ingoa — me tuku tētahi tono kua whakahōutia." Kāore he take kia toa tētahi i tētahi tautohe mō ko wai i kī he aha. Whakatairitea te putanga i tuhia ai tana whakahē hei "awangawanga" kāore i te mārama: ka tīmata te kōrero o Hūrae ki tētahi whakataetae mahara, ka rongo ngā kaiwhakahē kua tinihangatia rātou, ka rongo ngā kaiwhakatakotoranga kua pāngia rātou, ā, kei te tatari tonu te raruraru tūturu o te whakawai wai i te wā e whakahē anō ana te rōpū i ngā kōrero o Poutū-te-rangi.

Ko te tiaki i ngā whakahe ka whakarite kia pono te arotake anō i tētahi whakataunga, kaua e tū ki te taha tōrangapū. Ka hurihia te kī "i mea atu au ki a koe" — he patu pāpori — hei tohutoro. Ā, ka tiaki hoki i te nuinga: mēnā ka pai te Hōngongoi, e whakaatu ana te pūrongo i whakarongo te rōpū ki te tūraru o te rahinga, i aromatawai, ā, i anga whakamua me te mōhio. Ahakoa pēhea, ka kitea te rōpū hei tāna i tū ai — he rōpū i whakatau āta — kaua e whakamātau i tōna mana ki te hua.

Ngā kaupapa kōrero
  • Whakamaharatia tētahi whakataunga i arotakehia anō e tō rōpū. I whakawhirinaki te kōrero ki ngā taunakitanga, ki ngā mahara whakataetae mō ko wai i whakatūpato i a wai rānei?
  • He aha te pānga ki te ahurea o tētahi rōpū ina ka whiwhi koe i tētahi tohutoro ki ngā pūrongo mō tō tika, kaua ko te mahi kōrero "I mea atu au ki a koe"?

4.4 Te tauira kōwhiringa kua whakataua

Ehara i te mea ka mea noa "kāo" ngā whakahē kaha — he whakaaro kē tā rātou. Mā te tono ki te tangata whakahē kia whakaputa i tōna kōwhiringa kē, ā, mā te tuhi i taua kōwhiringa ki te taha o te whakahē, ka huri i te whakahē mai i te aukati hei wīra ārahi tāpiri.

He tauira mahi a Fernside. I mau i tētahi huarahi kē i whakapuaki a Elena i tana whakahē: kaua e huri i ngā papa whenua e waru katoa, engari ka tūao ngā mema ki te whakatō i ngā rārangi i roto i ā rātou ake papa whenua mō te whakatipu kai mā te pēke kai. Nō reira, he hoahoa anō hoki tōna "kāo". Ki te kore e angitu ngā moenga kua huri — kua tutuki te āwangawanga a Ruth mō te āheinga — kāore a Fernside e hoki ki tētahi whārangi mā. Ka hoki ia ki tētahi kōwhiringa kua tāpirihia ngā utu, kua rā-whakawātea, kua matapaki kē, nā te mema i whakaputa i tana ruarua, ā, kua whakamana ināianei. Kua tuhia te haurua o te tono a te rōpū i mua i te whakatuwheratanga o te hui.
Ngā kaupapa matua akoranga
  • Pātai atu ki ia tangata e whakahē ana: "He putanga anō o tēnei ka taea e koe te whakaae ki a ia — he huarahi rānei hei whakatutuki i taua hiahia anō?" Tuhia te whakautu ki te taha o te whakahē.
  • He kōwhiringa anō kua whakapuaki he mea kōwhiringa. He tika tonu te whakahē kāore he kōwhiringa anō; he whaihua ake te whakahē me tētahi kōwhiringa anō.
  • Ko ngā kōwhiringa i tuhia i te wā whakatau he huarahi whakakapi kua matapaki i mua. Ka puta ngā kōwhiringa i hangaia i muri i te rahunga i waenga i te whakapae hara me te tere—ko ngā āhuatanga kino rawa mō te hoahoa.

4.5 Te Haepapa i te Wā Roa

Ka puta te painga katoa o te whakahe kua tiakina i roto i ngā wā roa ake i te roa o te aro a te tangata — koia tonu te take me noho ki ngā tuhinga, ehara i te noho ki roto i ngā mahunga o te tangata.

Ko wai ka pānui i te whakahe ā muri ake
  • Ka whakawhiwhiate komiti o te wā e heke mai nei, ehara i te mea ko ngā whakataunga anake i mahia, engari ko ngā tūraru i whakatakotoria hoki; ā, ka taea e ia te whakahou, te whakarerekē, te whakakore rānei i te whakataunga i runga i te kaha o ngā whakatūpato i tukuna tūturu.
  • Ka pānuite mema hou i te pūrongo, ka kiteia i tētahi rōpū e whakawhēkau ana i ō rātou whakaaro i te mārama, ā, ka tuhi iho — koinei te huarahi tere rawa hei whakaako i te tangata hou ka whakaarohia āta tōna whakahe ā muri ake nei.
  • Ka tuhia ki te pūrongohei taunakitanga, kauaki te mahara kaha rawao te rūma.Ko te whakahe i te taha o te hua ka whakautu i ngā tahae rua: āe, i whakaae te rōpū; āe, i whakatūpato ēnei mema e rua, i ēnei kupu, i tēnei rā.
He tauira mahi a Fernside. Ko te tikanga mutunga o Marcus me ngā amuamu kua tiakina he mea hoahoatia mō tētahi ki tētahi. Ka mutu te whakawhitinga i muri i tētahi wāhanga, ka tīmata te whakataunga whakahou me te rēhita o Poutū-te-rangi kei runga i te tēpu: te mātāpono a Elena, te whakatūpato mō te āheinga a Ruth, te kōwhiringa rārangi ā-tūao a Elena, me tētahi wāhanga o ngā hua tūturu hei whakamātautau i ēnei. Ka huri te whakahou hei whakawhitiwhiti kōrero hou, ā, ka whai mahara mō ngā tau e rua kāore i whai i mua.
Ngā kaupapa kōrero
  • He aha tā te rekoata o tō rōpū e kī ana ki tētahi mema i uru mai i te marama kua pahure, mō te āhua e whakahaerehia ana ngā rerekētanga whakaaro?
  • Ko tēhea whakataunga o mua ka whakahaere koe i tētahi huarahi rerekē i tēnei rā, mēnā kei te taha tonu ngā whakahē taketake, kupu-ā-kupu?

Tārua · Puka Rēhita Whakahe

He pepa kotahi mō ia whakahē, ka whakakīia i te wā o te pōti, ā, ka tāpirihia ki te rēkōrā whakataunga. Pānuitia anō te tuhinga kī tonu ki te tangata whakahē i mua i tō tuku.

Te whakataunga e pā ana ki tēnei amuamu
Kai-whakahē (ingoa)
Rā o te amuamu

Te amuamu, kupu-ā-kupu (ngā kupu ake a te kai-amuamu, kua whakauhia e ia):

Kōwhiringa kua whakahuatia (he kōwhiringa — he putanga, he ara rānei kē hei whakatutuki i taua hiahia, ka tautokona e te kaiwhakahē):

"Ka tono ahau kia haere tahi tēnei amuamu me te whakataunga." — whakau a te kai-amuamu (tīmatanga ingoa): ________

Arotake āu ake

1. Ko tēhea o ēnei tāurunga meneti e tiaki ana i te haepapa, ā, ko tēhea e whakangaro ana i taua haepapa?

Ko te whakarāpopoto me te kore ingoa e āhua atawhai ana, engari ka mukua ngā pārongo i whai hua ai te amuamu: he aha te tūraru, nā wai i kite, āhea. Ko te tohu ingoa te mea e whakaae ai kia whakawhiwhia te mōhiotanga ki mua, kaua e whakahē anō.

2. He aha tā tētahi huarahi kē kua whakatauria e tāpiri ana ki tētahi amuamu?

He tika tonu te whakahē kāore he kōwhiringa — engari ko te kupu "kāo" e mau ana he tauwhāiti, pērā i te hoahoa rārangi ā-kōwhiringa i tuhia ki te taha o te whakahē huringa whenua, ka huri i te whakahe hei mahere tāpiri mō te rōpū.

3. Me pēhea te āwhina a te whakahe kua tiakina i tētahi rōpū ā muri ake nei — arā, ko te hunga kāore i tae ki roto i te rūma?

Ko te take he tirohanga whakamua: nā te rēhitatanga o ngā whakahē i runga i te rā ka mārama ake te arotake anō hei mahi pono, ehara i te mea tōrangapū, ā, mā te rēhita kitea o ngā whakahe i whakahonoretia ka ako ngā tauhou ka whai take hoki ā rātou whakahē. Ko te hē ka kore e hiahiatia nā ngā rēhita kupu-ā-waha.

Ka tiakina tō ahunga whakamua i runga i tēnei pūrere ina oti te wāhanga.