⚖ Leadership Edition

Whats Live Today

Te Reo Māori

He aha ngā mea e rere ana i Village i tēnei rā


Raupapa: Whakahaere AI mō ngā Kaiārahi Hapori — Te Mārama Village AI mō ngā Kaitiaki, ngā Kaikaunihera, me ngā Mema o te Poari (Tuhinga 4 o te 5) Kaituhi: My Digital Sovereignty Ltd Rā: Pipiri 2026 Rāhina: CC BY 4.0 ā-Ao


Rārangi Pono

E pā ana tēnei tuhinga ki ngā mea e tū ana i tēnei rā — ehara i ngā mea e whakamahere ana mātou ki te hanga, ehara i ngā mea e tūmanako ana mātou kia tutuki, engari ko ngā mea e rere ana i te whakaputanga. Ki ngā wāhi e whakamahere ana tētahi mea, engari kāore anō kia whakarewahia, ka kī mārika mātou.

Village AI kua noho i te whakaputanga mai i te Oketopa 2025. He pūnaha hou tēnei. E pai ana te mahi a ētahi wāhanga. Kei te whakapai tonu ētahi wāhanga. E whakapono ana mātou ka kaha ake te pakari o tētahi whakahaere e whakauru ana i tētahi tūāpapa e hāngai ana ki ngā pārongo mārama, i tētahi e whakauru ana i runga i ngā kerēme hokohoko.

He aha Village AI Ka taea e ia te mahi mō tō whakahaere i tēnei rā

Whakautua ngā pātai mō ngā ihirangi o tō whakahaere. Ka pātai tētahi mema, "Ahea te hui ā-poari e whai ake nei?" rānei "He aha tā te kaunihera i whakatau mō te pokapū hapori?", Village AI ka rapu i ngā pūrongo tūturu a tō whakahaere — ngā meneti, ngā pānui, ngā whakamārama kaupapa, ngā tuhinga kua whakaputaina — ā, ka tuku i tētahi whakautu e ū ana ki aua ihirangi. Kāore ia e matapae, e whakapae rānei i runga i ngā mōhiotanga whānui. Ki te kore e kitea e ia te whakautu i roto i ō pūrongo, ka kī atu ia.

Āwhina ki te tuhi tuatahi. Village AI ka āwhina ki te tuhi i ngā whakawhitiwhiti kōrero, ngā pānui kaupapa, me ngā reta. Nā te mea kua whakangungua ki ngā ihirangi o tō whakahaere o mua, ka whakaata āna tuhinga tuhi i tōu reo me ōu tikanga kua whakaritea — ehara i te tauira ā-pakihi noa. Ka arotake, ka whakatika e tētahi kaiwhakahaere ia tuhinga tuhi i mua i tōna tukuna ki te hapori.

Whakarāpopoto i ngā tuhinga roa. Ka taea te whakarāpopoto i tētahi pūrongo poari nui, tētahi raupapa pānui rānei, ki ngā kōrero matua. He mea whaihua tēnei mō ngā mema e hiahia ana kia mōhio tonu, engari kāore rātou e whai wā ki te pānui i ia tuhinga katoa.

Whakamāori i waenga i ngā reo. Ka tautoko a Village i ngā reo e rima — te Reo Pākehā, te Tiamana, te Wīwī, te Holani, me te Reo Māori. Ka āwhina te AI ki te whakamāori i ngā ihirangi a te hapori, ahakoa, ka tūtohutia kia arotakehia e te tangata ngā whakawhitiwhiti kōrero hira.

Tātari i ngā urupare a ngā mema. Ka tukuna e tētahi mema he urupare mā te papanga — he pātai, he whakaaro, he pūrongo mō tētahi mea kāore e mahi ana — ka whakarōpūhia e te AI, ka rangahau mēnā ka taea, ā, ka whakamōhio ki te mema kua whakautua. Kua hoahoatia tēnei hei whakaiti i te kawenga whakahaere ki ngā kaiwhakahaere me ngā āpiha kia kore ai e whakarōpūhia e rātou ia tūemi ā-ringa.

Ngā Wā e Mahi Ana ai te Village, Ehara i te Mea e Whakautu Noa Ana

I whakarārangi ngā Tuhinga 1 me te 2 i tētahi wehewehe e tika ana kia mau tonu e te poari: ka whakautu te chatbot, ka mahi te agent. Nō reira, he tika te pātai — ka Village AI ka whakautu noa, ka mahi rānei mō te rōpū?

Ka mahi ia, i roto i ngā huarahi kua tino herea. Ko te tauira tino mārama e whakamahia ana i ēnei rā ko te whakatau i ngā urupare. Ina tohu tētahi mema he whakautu kāore i whai hua, kāore a Village e tuhi noa i tētahi amuamu kia arotakehia e tētahi āpiha ā muri ake nei. Ka tirotirohia e ia te whakautu tika i runga i ngā rekoata o tō whakahaere, ā, ki te taea e ia te whakatau i tētahi take noa, iti te tūraru, i runga i ngā taunakitanga pakari, ka mahia e ia tērā — hei whakapai ake i te mātauranga o te pūnaha kia pai ake ai te whakautu i te pātai e whai ake nei. He whanonga ā-tūturu tēnei a te māngai: he mahi maha-hipanga, ehara i te whakautu kotahi.

Engari ko ngā here e pā ana ki a ia te take matua. Ka mahi anake te māngai i roto i ngā raraunga o tō whakahaere. Ka mahi anake ia i ngā take auau, ka taea te whakahoki. Ā, i te wā ka kitea e ia he raru pūnaha — arā, he tauira o ngā hapa e hono ana, e tohu ana he hē hōhonu ake — ka mutu tana mahi, ka whakamōhio atu ki tētahi tangata, nā te mea he whakatau tēnei, ehara i te whakatikatika noa. Ko te aronga o te hoahoa kia aunoa te whakahaere i te nuinga o ngā urupare noa, ā, kia tae atu ngā take nui ki tētahi tangata kawenga.

Ko tēnei te āhua whakahaere o te mātāpono i roto i te Tuhinga 3, me te whakaritenga aroturuki a te tangata o te Ture AI o te EU: ka mahi te māngai i raro i te mana whakahaere o te whakahaere i ngā wā e haumaru ana, e taea te whakahoki anō hoki, ā, ka whakamuri ia i ngā wā kāore — he rerekē ki tētahi māngai o waho e mahi ana ki ngā mea katoa me te iti ake o ngā wā hei whakauru.

Ngā Mea Kāore e Mahia e te AI

Kāore ia e whakatau kaupapa mō tō whakahaere. Ina pā ana tētahi pātai ki ngā uara, ki ngā tikanga, ki te whakatau rānei, ka mutu te AI, ā, ka tukuna ki tētahi tangata. Tō kaiwhakahaere, tō heamana, tō poari — ko ngā tāngata i whakawhiwhia e tō hapori ki te whakatau i ēnei kaupapa.

Kāore ia e mahi ā-tōnui i ngā mahi whai pānga, kāore rānei e taea te whakahoki. E ai ki tā te wāhanga o mua i whakamārama, i te wā Village AI ka mahi, ka mahi anake ia ki ngā take auau, ka taea te whakahoki, kei roto i ngā raraunga o tō whakahaere. Kāore ia e tuku karere i runga i te ingoa o te whakahaere, e here ana i te whakahaere ki tētahi mea, e whakarerekē rānei i ngā mea kāore e taea te whakahoki, mehemea kāore he tangata kawenga i roto i te tukanga. Kei te noho tonu ngā kī — me te kawenga — ki te whakahaere.

Kāore ia e uru ki ngā ihirangi kāore i hoatu ki a ia. Ka noho herea tonu ngā ihirangi herea. Ka noho ki ngā whakahaere kē ngā ihirangi nō aua whakahaere. Kāore e taea e te AI te whakawhiti i ngā rohe, nā te mea he hanganga ēnei rohe, ehara i te mea i runga i te kaupapa here.

Kāore ia e mahi me te kore tirotiro. Ka whakawhiti ia whakautu AI mā Guardian Agents — ko ngā papa whakamana pāngarau e whā i whakamārama i roto i te tuhinga o mua. Kāore he whakautu e tae atu ki tētahi mema kia kore e tirotirohia ki ngā pūrongo tūturu o tō whakahaere.

Kāore ia e whakaatu ana i te pōraruraru hei kōrero pono. Ina he iti te māia o te AI, ka kī atu ia. Kei ia whakautu he tohu māia. Ka taea e ngā mema te kite i te tirohanga tuatahi mēnā kei te whakamahi te AI i ngā rekoata pakari, kei te anga rānei ki ngā wāhi kāore i te tino mārama.

Me pēhea te whakatika i te hēhē: Te Pūnaha Kupu

Ko tētahi o ngā āhua huna rawa o te whakatoihara i roto i te AI, ko te āhua reo. Ina whakamahia e tētahi pūnaha i whakangungua ki ngā raraunga ā-pakihi te kupu 'kaiwhakamahi' hei kī i ō mema, me te kupu 'panui' hei kī i ngā meneti o tō poari, kei te whakakapi ia i tētahi tirohanga ao — arā, ko ngā hapori he papa mō te kaihoko, ā, ko te whakahaere he whakahaere ihirangi.

Village ka whakatika i tēnei mā te pūnaha kupu e whakarite ana i te papanga katoa kia hāngai ki tō momo whakahaere.

Ka whakatū koe i tētahi Village mō tētahi kaunihera hapori, tētahi whakahaere whakawhirinaki rānei, kāore te pūnaha e whakaatu i ngā tapanga whānui. Ka whakaatu ia i te reo o te whakahaere ā-iwi, ā-hapori:

Ehara tēnei i te āhua o waho anake. Ka ārahi te pukapuka kupu i te āhua e tukatuka ai, e whakautu ai hoki te AI ki ngā whakawhitinga kōrero a tō hapori. Ina kua whakangungua te AI ki te kupu "constituent" (kai-pōti) kaua ki te "user" (kaiwhakamahi), ka tukatuka ia i ngā pātai, ka whakaputa whakautu i roto i tētahi anga ā-iwi. Ka mōhio ia he pātai rerekē te "Me pēhea e whakamōhio ai tātou i tēnei whakataunga ki ngā kainoho kua pāngia?" i te "Me pēhea e whakahou ai tātou i tō tātou hunga kaiwhakamahi?" — ahakoa ka whakahaere ritea e tētahi pūnaha AI whānui.

He reo ake tō ia momo hapori. Ka kite te karapu hākinakina i ngā "mema o te karapu" me ngā "rārangi kēmu mō te tau." Ka kite te rōpū whānau i ngā "mema whānau" me ngā "pūrākau whānau." Ka kite te whakahaere pono hapori i ngā "kaiwhakahaere pono" me ngā "pepa poari." Kotahi tonu te tūāpapa, engari ko te reo — ā, nā reira ko te anga whakaaro o te AI — he motuhake ki tō whakahaere.

Me pēhea te ako me te whakapai ake a te AI

Village AI ehara i te mea tū tonu. Ka whakapai ake i te wā mā ngā tikanga e toru:

Whakangungu anō kua whakaritea. Ka whakangungua anō te AI i ngā wā katoa ki ngā ihirangi hou rawa atu o tō whakahaere. I te wā o te hōtaka beta, ka mahia tēnei ia wiki. Ngā pānui hou, ngā tuhinga hou, ngā whakamārama hui hou — ka uru ēnei ki te pūtake mātauranga o te AI kia noho ai ia hei whakahou mō ngā mahi a tō whakahaere.

Whakahoki kōrero a te kaiwhakahaere. Ka tohu te kaiwhakahaere i tētahi whakautu a te AI he hē, he kore āwhina rānei, ka hoki taua whakatikatika ki roto i te pūnaha. I te roanga o te wā, ka ako te AI he aha ngā mea e whai hua ana mō tō whakahaere, he aha ngā mea kāore. Ehara tēnei i te whakapai whānui — he whakapai motuhake tēnei mō tō hapori.

Te ako a teGuardian Agent. Ko te tuawhā o ngā Guardian Agent — ko te kaiako urutau — e whakarerekē ana i ngā pae whakamana i runga i ngā tauira o te tika me ngā hapa. Mēnā ka whakahaere pai tonu te AI i tētahi momo pātai, ka whakangāwari te kaitiaki i te kaha whakamana mō taua momo. Mēnā ka uaua tonu ki a ia tētahi atu momo, ka whakakaha ake te kaitiaki i te aroturuki. Ka whai hua ake te pūnaha, ā, kāore e ngoikore tōna āta tiaki.

Ngā Mea Kei te Whanaketia Tonu

Te Whakatere Whakaaro Hōhonu. Ka whakahaere a Village i tētahi tauira motuhake mō ia whakahaere — he putanga o tētahi tauira whakaaro tuwhera, kua whakangāwarihia kia hāngai ki ia momo whakahaere, kia whiwhi ai ia kaunihera, ia whakawhirinaki, ia karapu rānei i tētahi AI kua whakangāwarihia kia hāngai ki tō rātou horopaki. He ara whakaaro hōhonu ake e wātea ana mō ngā pātai uaua, engari kei te whakapai tonu te paparanga rerenga e whakatau ana ko ēhea pātai e hiahiatia ana, ā, ko ēhea ka whakautua pai e te ara tere. Kei te whakahaerehia e te ara tere ētahi pātai e whai painga ana i te tukatuka hōhonu i tēnei wā.

Whakarite Whaiaro — ko te wāhanga ka ako ai te AI i ngā manakohanga o ia mema — kua whakamaheretia, engari kāore anō kia hangaia. I tēnei wā, e mōhio ana te AI ki tō whakahaere hei hapori, ehara i te mōhio ki ō mema takitahi hei tangata takitahi (mēnā kāore rātou e whakawhiti kōrero tika ki a ia).

Te huarahi whakamanatanga kaiwhakahaere kōrero — he whakangungu hanganga mō ngā mema e tango ana i te tūranga kaiwhakahaere kōrero — kua hoahoatia, engari kei te whakarewahia āta haere. I te wā o te hōtaka beta, he uru tika ā ngā hapori tīmatanga ki te kaihanga mō te tautoko.

Ka whakahuatia ēnei āhua mārama nā te mea e whakapono ana mātou me mōhio ngā rōpū whakahaere ki ngā mea e whakaae ana rātou. He papa tēnei kei ōna marama tuatahi, i hangaia e tētahi tīma iti, ā, e whakamahia ana e ētahi hapori iti. He whaihua, kei te whakapai ake, ā, he mārama tōna tūnga.

He aha te tikanga o tēnei mō tō whakahaere

Mēnā kei te whakaaro tō kaunihera, tō whakawhirinaki, tō poari rānei ki te Village, ānei ngā mea ka whakaurua e koe:

He tūāpapa e mōhio ana te AI ki ngā ihirangi tūturu o tō whakahaere — ō koutou meneti, ō koutou pānui, ō koutou kaupapa — ehara i te whakapae a te ipurangi mō ngā kaupapa e matapakihia ana e tētahi whakahaere pēnei i a koe. Ka whakamana ā-pāngarau ia whakautu a te AI ki ō koutou pūrongo mā ngā paparanga whakamana motuhake. Ka whakaata te rārangi kupu i tō horopaki whakahaere: mema, ehara i te kaiwhakamahi; whakahaere, ehara i ngā tautuhinga whakahaere.

Ka noho tonu ō raraunga i roto i ngā rohe o tō whakahaere, kāore e whakamahia hei whakangungu i ngā pūnaha AI o waho, ā, ka taea te kaweake, te muku rānei i ngā wā katoa. He mārama te pūnaha ki āna here, ka whakapai ake i runga i ngā whakatikatika a ō kaiwhakahaere, ā, ka whakamutu ka pātai ki tētahi tangata ina hiahiatia he whakataunga, ehara i te mōhiohio.

I raro i te Ture AI me te GDPR o te EU, ka whakarato tēnei hanganga i tētahi tūnga whaiwhakaaetanga tino rerekē i te whakamahi i ngā pūnaha AI tuatoru kāore i te mārama. Ka taea te arotake i te whakahaere. Kei raro i tō mana whakahaere te tukatuka raraunga. He hanganga ngā tikanga aroturuki a te tangata, ehara i te mea wawata noa.

Ka uru hoki koe hei rōpū kaiwhakatū — kotahi i roto i te tokoiti o ngā rōpū e ārahi ana i te hanga o te tūāpapa i āna rā tuatahi.

Mēnā he mea whai pānga tēnei, kei te whārangi Village Beta Programme te tūnga o nāianei o te hōtaka hapori kaihanga.


Ko tēnei te Tuhinga 4 o te 5 i roto i te raupapa "AI Governance for Community Leaders". Mō te hanganga hangarau katoa, tirohia Village AI mō te Whakahaere Mana Motuhake.

O mua: He aha te take kāore ngā ture me te whakangungu e ranea ana — Te wero whakahaere E whai ake: Te Village i tua atu i te AI — He aha ngā mea ka whiwhi tūturu tō whakahaere

Published under CC BY 4.0 by My Digital Sovereignty Ltd. You are free to share and adapt this material, provided you give appropriate credit.