Wāhanga2: 25–35meneti

Whiriwhiringa ā-tūtohu

I mau ngā tikanga i te Wāhanga 1; ināianei ka huaki te rūma. Ko tēnei wāhanga e pā ana ki ngā mea e puta ana i roto i te matapihi: ngā koha e kawe ana i tētahi tūnga me ōna take, kaua ko te kōrero noa; he kupu tūnga he tino tika kia taea te mahi; he tauira kāri kotahi — te Kāri Tūnga — e whakaputa ana i ēnei mea e rua i ia mema; me te ārahi — tangata, AI rānei — e āwhina ana i te rūma kia kite i a ia anō , me te kore e ārahi i a ia. Ko te rārangi i waenga i te whakahaere me te ārahi ko te wāhanga katoa; ko ngā mea katoa e whakawhirinaki ana ki reira.

Tirohia tēnei e tupu ana: i te wāhanga whiriwhiringa o te whakaaturanga, ka whakaatu i ngā taputapu katoa o tēnei wāhanga e whakamahia ana — ngā tūnga, ngā take, ngā whakarāpopototanga a te kaiārahi, me tētahi whakarerekētanga e puta ana i te wā tūturu. Tirohia te wāhanga whiriwhiringa, kātahi ka hoki mai kia mōhio ai koe he aha i hangaia ai ia wāhanga kia pēnei.

2.1 Tūnga + te "nō te mea"

He rite te āhua o te kōrero me te whiriwhiringa, engari he mahi rerekē ā rātou. Ka whakaputa te kōrero i ngā urupare — "aroha ana ahau ki tēnei", "kāore au i te mōhio mō tēnei", "hmm". Ka whakaputa te whiriwhiringa i ngā kerēme ka taea te aromātai: he tūnga, me ngā take e tautoko ana i taua tūnga. Ko te kupu e mahi ana i te mahi ko te "nō te mea". He kōrero mōu te "ki te taha"; he kōrero mō te ao te "ki te taha, nō te mea kāore e taea e tō rārangi ingoa te kapi i ngā wāhi hapori e waru anō" — ka taea te tirotiro, ka taea te whakautu ki ngā taunakitanga, ka taea rānei te whakatika.

He taurite te āhua o tēnei tikanga. He kore whaihua te tautoko me te kore take, pērā i te whakahē me te kore take: mēnā ka hinga te tono i te whakamahinga, kāore te kī "i pai ki te tekau mā whā o ngā tāngata" e whakamārama ana i tētahi mea, ā, kāore hoki e whakatūpato ana i tētahi. Ehara i te mea e tino pākiki ana tētahi rōpū e tono ana i te kupu "nō te mea" i ngā taha e rua — kei te hanga rātou i te pūrongo ka hiahiatia e rātou i te Wāhanga 4, ā, kei te hoatu hoki i tētahi mea tūturu ki te kaiārahi hei whakarapopototanga.

Ngā kōrero matua

Ka mutu te kōrero i te urupare; ka haere tonu te kōrero i te take. Ko ngā take anake ka taea te whakautu.
Ka whakaatu ngā take ko ēhea rerekētanga e hāngai ana ki ngā kōrero pono (ka taea te tirotiro), ko ēhea e pā ana ki te āheinga (ka taea te whakawhitiwhiti kōrero), ā, ko ēhea e pā ana ki ngā mātāpono (me whakataua, ehara i te mea hei whawhai kōrero).
Ko te "Tūnga + nā te mea" he rerenga kōrero kotahi mō te whakapau kaha. Ko ngā rōpū kāore e taea te tiki i tētahi rerenga kōrero kotahi mō te whakaaro i tētahi mema, he mea nā te māharahara, te pōraruraru wā rānei, ehara i te mea kāore he ihirangi — mā te hanganga e whakaiti i te paearu mā te hanga i te āhua e tūmanakohia ana kia iti, kia mārama.

2.2 Ngā kupu tūnga

Ka whakaiti a "mō" me "ki te whakahē" i ngā pārongo e tino hiahiatia ana e te rōpū. E rima ngā tūnga — ia tūnga he tūnga me te momo take kei muri i a ia — e pupuri ana i te hanganga whaihua, ā, kāore e huri i te koha kōrero hei tuhinga roa. I roto i te tā, i runga rānei i te mata, ka whakaatuhia tonu ia tūnga me tōna tapanga kua tuhia; kaua rawa e whakawhirinaki ki tētahi tae, ki tētahi tohu anake hei wehe i a rātou.

Ngā tūnga e rima

Mō — tautoko ana i te tono kua tukuna.
Mō, me te tikanga — tautoko anake mēnā ka tāpirihia he tikanga haumaru kua whakaritea (he rā whakamutu, he taumata here, he arotake). Ko te tikanga te ihirangi.
Mō, me te whakarerekētanga — e tautoko ana i tētahi panoni kua whakahuatia ki te tuhinga anō. E tohu ana ki ngā kupu motuhake.
Kāore, i runga i te mātāpono — e whakahē ana i te kaupapa anō; kāore he whakarerekētanga e taea te whakatika. He maha ngā wā ka kawea mai he kōwhiringa kē.
Kāore, i runga i te āheinga — kāore e tautoko ana kia mahia ināianei, me ēnei rauemi. Ehara i te whakakahore i te whakaaro; he kerēme mō te kawenga, te moni, te wā rānei — he maha ngā wā koinei te kerēme māmā rawa hei tirotiro i te rūma.

Ko ngā tūnga "ki te taha kē" e rua ēnei e tino hira ana. Mā te whakakotahi i a rātou ka hē ngā rōpū, ka whakaaro he pakanga uara tērā, ahakoa he raru rauemi ka taea te whakatau — he kino ake, ka whakatika i tētahi whakahe i runga i ngā mātāpono mā tētahi rārangi tahua, ā, ka miharo he aha i kore ai te tangata whakahe e hari tonu.

Tauira — VA-2026-014 i ngā tūnga. Ana: Mā — whakaae ki te huringa mō tētahi takurua; e kī ana te ture whakahaere ka tipu te rōpū mō te tiriti, ehara i te mea mō te kaipupuri whenua anake. Marcus: Mā, me tētahi here — he mutunga mārō: ka mutu aunoa te huringa i te 30 o Mahuru, ā, me tono anō he tono hou, me pōti anō hoki kia whakahou. "He whakamātautau te wāhanga; he tauira mō ake tonu atu." Priya: Mā, me te whakatikatika — tohua ngā wāhanga e waru mā te pōti puta noa i ngā wāhanga e rua tekau mā whā, kaua e ingoa te pito tonga, kia kore ai e mau ki ngā tāngata kotahi tonu te kawenga katoa. Elena: Ki te taha whakahē, i runga i te mātāpono — kāore e tika kia tono te nuinga mō te mana pupuri; ko tāna kōwhiringa he rārangi pēke kai ā-tūao i runga i ngā papa whenua o ngā mema, ā, ka tuku ia i āna e rua. Ruth: Ki te taha whakahē, i runga i te āheinga — ko te hotoke te wā ka heke te rārangi ingoa; i Hūrae i tērā tau, kāore te rōpū i taea te whakakī i te huringa whakawai wai mō ngā moenga tūmatanui e rua kua rātou. Rima ngā tāngata, rima ngā kōrero rerekē — ā, kua kitea, kua taea te whakautu e ia katoa ināianei.

2.3 Te Kāri Tūranga — he tauira iti kotahi e oti ana te mahi

Ka taka ngā mea katoa i ngā wāhanga 2.1 me 2.2 ki runga i tētahi kāri kotahi, kotahi mō ia mema, ā, me tuhi i mua i te kōrero a tētahi. Ko te tuhi tuatahi te take: ka hoatu ki te mema puku te tīmatanga ōrite ki te mema tere, ā, ka puta he hurihanga tuwhera e rua tekau mā whā ngā tūnga kua whakaarohia, ehara i te toru reo māia me te wā puku. E rima ngā wāhanga:

Te Kāri Tūnga

Paenga	He aha ngā mea ka whakaurua ki roto
Ingoa me te tūranga	Ko wai e kōrero ana — ka tohua ngā tūnga, ehara i te mea ingoa-kore. Ko te whai i tētahi tūnga he wāhanga o te mea ka taea te arotake.
Tūnga	Ko tētahi o ngā rima, kua tuhia ki ngā kupu — ehara i te tae, i te tau, i te tohu anake.
Tūnga — kotahi rerenga kōrero	He aha tāu e hiahia ana kia tupu, i roto i tētahi rerenga kōrero ka taea e tētahi tangata kē te whakatinana.
Te whakaaro — te "nō te mea"	Te kerēme i raro i te tūnga, i whakapuaki kia taea e ētahi atu te arotake: tirotiro, whakautu, rānei whakatika mā te whakahou.
Herenga, whakarerekētanga rānei, mēnā e wātea ana	Ngā kupu tika. Ko "Me te rā heke" he āhua; ko "ka mutu i te 30 o Mahuru aunoa, mēnā kāore i whakahoungia" he whakarerekētanga.

Puritia he kāri tuarua mō muri i ngā whakarerekētanga: te tūnga ināianei, me te tautohetohe, te whakarerekētanga rānei i neke ai. He tūnga e neke ana i raro i ngā take he whiriwhiringa angitu, ā, me whakaatu i te rēhita he aha i neke ai.

Tauira — te kāri a Priya. Tūnga: Āe, me te whakahounga. Tū: "Tautoko — engari me tīpako mā te pōti ngā wāhanga e waru, ehara mā te mahere." Whakaaro: "I tatari au mō te rua tau kia whiwhi wāhanga, nō reira e rongo ana au i te utu o te tuku i tētahi. Ko te ingoa i mua i te taha tonga ka waiho te kawenga katoa ki runga i aua waru tangata anake; mā te pōti puta noa i ngā rua tekau mā whā ka kawea e te katoa te tūponotanga kotahi — kāore te whakatau e noho hei 'ā rātou wāhanga' engari ka noho hei 'ā mātou'. Whakahounga: kia tohua ngā wāhanga waru mā te pōti puta noa i ngā wāhanga rua tekau mā whā.

2.4 Te ārahi i te hui, kaua e ārahi i te kaupapa

Ko te mahi a te kaiārahi he whakaatu i te rūma ki a ia anō — kāore he atu. E toru ngā nekehanga whai mana, ā, he whakaata katoa ēnei:

Ngā nekehanga ture e toru

Tohua te wāhi e whakaae ana te rūma — kia mutu ai te rūma i te whakahē anō i ngā take kua whakatauhia, ā, kia whakamahia tōna wā ki te pātai ora.
Tohua ngā wāhi e wehenga ana te rūma — te tino take rerekētanga, i whakapuaki mā ngā kupu e whakaae ana ngā taha e rua, kia whiwhi ai te pātai tūturu i te wā kōrero, kaua ko ōna whakakata.
Tuhia ngā whakarerekētanga i te wā e puta mai ana — kia kore ai e ngaro ngā tikanga, ngā kupu rānei i whakatauhia i te meneti rua tekau, ā, kia kore ai e ngaro ki roto i te rārangi tuhi i te meneti whā tekau.

Ā, e toru ngā here mārō, ā, mā ia here ka huri i tētahi whakaata hei ringa ki runga i te wīra:

Ngā here pakeke

Kāore he tuhinga e tāpirihia ki te puka pōti. Nō ngā mema te kuputuhi pōti. Ko te kaiārahi e "whakatika ana i ngā kupu" kua waihanga i te pātai e pōti ai te katoa.
Kāore he taumaha. Kāore he "ko te kōrero kaha ake nei…", kāore he whakarōpūtanga o ngā whakaaro i runga i te hiranga. Ko te mahi a ngā pōtitanga ko te whakarōpū i ngā take — koia tonu te pōti.
Kāore rātou e pōti i te pōtitanga e whakahaerehia ana e rātou. Ehara i te mea kāore ngā kaiārahi e whakawhirinaki, engari nā te mea ka whakapae i ngā whakarāpopototanga katoa i tuhia e rātou i te wā tonu ka noho rātou hei kaitono.

Ko te whakamātautau mō ngā mahi a te kaiārahi: i taea e ngā taha e rua te tuhi i tēnei rerenga kōrero? He whakarāpopototanga nā te kaiārahi, ā, ka hiahiatia kia whakaaetia e te kaitautoko kaha rawa me te kaiwhakahē pakari rawa hei tika. Ko tētahi whakarāpopototanga ka hainatia e tētahi anake o rātou he tautoko e mau ana i te pōtae o te heamana.

Hei tauira — ngā nekehanga e toru i roto i VA-2026-014. I te wā ka whakaae te rūma: e hiahia ana ngā kaiāwhina e rima kia tukuna te pēke kai i te takurua katoa; kāore he tangata e whakakē ana i te ngoikoretanga — ehara te tautohetohe i te mea mō te aroha. I te wā ka wehewehe: kotahi te pātai — ka taea e te nuinga te whakarereke i ngā papa whenua e puritia ana e ngā mema takitahi? Kei te tēpu ngā whakarerekētanga e hanga ana: te mutunga aunoa o Marcus i te 30 o Mahuru, me ngā poraka i tīpakohia mā te pōti o Priya. Ko ia rerenga kōrero he mea ka taea e Ana rāua ko Elena te haina — koinei te whakamātautau katoa.

2.5 Te kaiārahi AI — ngā here kotahi tonu, ā, he rua ngā whakatūpato kei te tuwhera

Ka tuku a Village Assembly i tētahi kaiārahi AI mō ngā rōpū e hiahia ana kia mahia tonu te mahi whakaata — te whakakotahi i ngā tūnga, te whakaatu i ngā wāhanga whakaaetanga me ngā wāhanga wehenga, me te tohu i ngā whakarerekētanga i a rātou e hanga ana. Ka whakahaerehia i raro tonu i ngā here e toru i whakahuatia ake nei: kāore ia e tuhi i ngā mea ki te pōti, kāore ia e taumaha i ngā mea, ā, kāore āna pōti. Ka whakahaere hoki i runga i ngā mīhini ake o te rōpū, nō reira kāore ngā whakawhitiwhiti kōrero e wehe i ngā ringa o te rōpū kia whakarāpopotohia ki runga i ngā hanganga o tētahi atu, i raro i ngā tikanga o tētahi atu.

E rua ngā whakatūpato e tika ana kia whakapuaki, kaua e tuhia ki ngā tuhinga iti. Tuatahi, ka taea e te kaiwhakarapopototanga te ārahi. Ka whiriwhiri ia whakarapopototanga i ngā mea hei whakakite ake, ā, ka taea e ngā kōwhiringa a te AI te huri i te rōpū, pērā tonu i te tumuaki — he tino huna ake, nā te mea he taurite te reo, ā, kāore he tangata e hiki i ōna makawe kanohi. Tuarua, ka whakaitihia ngā whakarāpopototanga, ā, mā te whakaiti ka ngaro ngā āhuatanga matatini o tētahi tangata — ko te nuinga o te wā, ko te tangata tino puku. Ko te ārai mahi mō ēnei e rua he rite tonu, ā, he tikanga whakahaere, ehara i te hangarau: me whakaaturia ia whakarāpopototanga a te AI ki te rōpū, me tohu he mea hanga e te mīhini, ā, kāore e tū kia whakaaetia kia mutu, kia whai wāhi ngā mema ki te whakatika. Ko te rūma tonu te mana mō ngā kōrero i kōrerohia e te rūma. Ehara i te āwhina whakahaere he whakarāpopototanga a te AI kāore e taea e ngā mema te whakarerekē; he noho hei tumuaki kāore e whakautu ana, ā, e tere ana pērā i te mīhini.

Kāore he take kia whakamahia mātou mō tēnei. He rau tau te pakeke o te whakahaere i roto i tēnei wāhanga: he heamana e waiho ana i āna ake whakaaro ki te kāinga, he papa tuhi hurihuri me ngā kupu "kua whakaaetia / kua wehenga / ngā whakarerekētanga kei runga i te tēpu" kua tuhia i reira kia kitea e te katoa, me te whakarāpopototanga i pānuitia ki te reo teitei i te mutunga — ka tonoa te rūma kia whakatika i mua i tōna tāuru ki te pukapuka meneti, ā, ka tirotirohia te putanga kua whakatikahia. Ko tērā hikoinga pānui-ki-te-reo-teitei-me-whakatika he ārai anō e whakamahia ana e mātou ki ngā whakarāpopototanga a te AI. Ka hanga e Village Assembly te whakaata kia mau tonu, kia kore e ngenge; he huarahi pai tēnei, ehara i te utu uru.

2.6 Mai i te whakaaroaro ki ngā whakarerekētanga

Ka whai hua te whakawhitiwhiti whakaaro hanganga ina tīmata ngā take ki te whakarerekē i te tuhinga. Ka rere te ara mā ngā tūnga: ka huri te tikanga hei whakarerekētanga ina tuhia e tōna kaitiaki hei kupu i roto i te tono ("ka mutu aunoa te whakamātautau i te rā kua whakaritea, mēnā kāore i whakahou anō"); he tūnga whakatikatika kē tērā; ka huri ētahi wā te whakahē āheinga hei tikanga ina motuhake ("haere tonu anake mēnā ka whakaae tuatahi ngā kaimahi tūao e ono kua ingoa") — ā, i ētahi wā ka tū hei whakatūpato e whakatau ana te rōpū kia mau, ā, me tuhi tonu tēnei e te pūrongo. Kāore te whakahē i runga i ngā mātāpono e huri – ka whakawhiwhi whakaaro rānei, ka noho hei kōwhiringa kua tuhia, ka haere tahi rānei me te whakataunga hei whakahe, koinei te kaupapa o te Wāhanga 4, ehara i te tohu whakamarie.

Ahakoa pēhea te tau o tētahi whakarerekētanga — ahakoa ka whakaaetia e te kaitono ki roto i te tuhinga, ka tukuna rānei ki te rōpū hei kōwhiringa — ka tau ki te mārama, ki te tuhi, i mua i te katinga, ā, ko te tuhinga kua whakarerekētia tērā ka whakataua e te pōti i raro i ngā ture i tautuhia i te Wāhanga 1. He whakarerekētanga i whakaurua i te haora whakamutunga o te matapihi, i kitea e te haurua o te rūma, ka whakapōrearea te mana o ngā mea katoa i muri iho.

Hei tauira. I whakaae a Ana ki ngā whakatikatika e rua i tuhia e ngā mema i mua i te mutunga, nō reira i tukuna e te pōti te tono kua whakatikahia: kia huri i ngā papa e waru — i tīpakohia mā te pōti puta noa i ngā papa e rua tekau mā whā katoa — hei moenga pēke kai tiritahi, mai i Hune ki Mahuru, ka mutu aunoa i te 30 o Mahuru; ko ngā kaipāpā whenua kua whakawātea e mau ana i te mana tuatahi ki te hoki mai; I tuhia te tono rārangi ā-tūao a Elena hei kōwhiringa kua whakatauhia. I noho tonu te amuamu ā-pūkenga a Ruth hei whakatūpato, i tiakina ngā kupu katoa i te taha o te hua, kia mōhio ai te pūrongo mēnā ka whakaū a Hūrae i tōna tika. Ko ngā kupu katoa o te pōti i tuhia e ngā mema; ko ngā tapumata anake o te kaiārahi kei runga i ngā whakarāpopototanga i tirotirohia e te rūma.

Arotake ā-tinana

1. Ko tēhea o ngā whakapuaki he tūnga me te whakaaroaro, kaua he urupare noa?

Ko te tuarua anake e tohu ana i tētahi tūnga, ā, kei a ia he "nā te mea" ka taea te whakamātau — ka taea e tētahi te whakautu mā ngā kaimahi āwhina kua ingoa, mā tētahi whakatikatika, mā ngā taunakitanga rānei. Ko ērā atu he mōhiohio mō te āhua hinengaro o te kaikōrero; kāore he mea i roto i a rātou e taea te tirotiro, te whakatinana rānei.

2. Ko tēhea mahi a te kaiārahi e whakawhiti ana i te ārahi ki te whakatere?

Ko te ingoa whakaaetanga me te ingoa whakatikatika ora he nekehanga ā-āhua whakaata e taea ana e ngā taha e rua te haina. Ko te whakarārangi i te kaha o ngā kōrero he whakatauranga — nō ngā pōti taua whakataunga, nā te mea ko te whakahaere pōti tērā.

3. Ko ēhea o ēnei kāore rawa e tika kia mahia e te kaiārahi AI?

Ko te whakarōpū i ngā tūnga, te tohu i tētahi whakatikatika e hanga ana, me te tuku i ōna whakarāpopototanga kia whakatikahia e te rōpū, he mahi ā-taihā katoa ēnei. Ko te tuhi i te kuputuhi pōti he tuhi i te pātai ka pōti ai te katoa — he mea aukatia ki te AI i runga i ngā take kotahi i aukatia ai ki tētahi heamana tangata.

← Wāhanga 1 Wāhanga 3 →