Te reo Māori on this page is a best-effort, machine-assisted translation, not yet reviewed by tangata whenua. We welcome corrections.
Rārangi Kupu Whakamārama

Rārangi kupu

Ia kupu e whakamahia ana e te akoranga, kua tautuhia i te ara e whakamahia ai e te akoranga — mō tētahi mema o tētahi rōpū iti, ehara mō tētahi rōia, tētahi kaihangarau rānei. Mēnā kāore tonu te kupu i konei e mārama ana i muri i tōna whakamārama, he hē tēnei i te whakamārama — whakamōhio mai mā te pātene urupare kei runga i tēnei whārangi, ā, ka whakatika mātou.

Whakarite me te whakatau

Whiriwhiringa me te Whakakotahitanga
e rua ngā huarahi rerekē ka taea e tētahi rōpū te "whakatau". Ko te whakakotahitanga e tatau ana i ngā manakohanga o nāianei — he pōti, he whakaatu ringa, he tatau "like" — ā, ka whakamōhio atu ki a koe kei hea ngā tāngata i tū ai i mua. Ko te whiriwhiringa ka whakawhitiwhiti i ngā tūnga me ngā take tuatahi, kia taea ai e ngā manakohanga te neke i mua i te tatau. Ko te pōti mō tētahi pātai kāore i matapaki he whakakotahitanga; ehara i te matapaki. E tū ana tēnei akoranga nā te mea ko te rerekētanga te puna o te mana tika. (Aratohu me Wāhanga 2.)
Pātai ka taea te whakatau
he pātai ka taea e tētahi tangata whai whakaaro te pōti 'kāo' ki a ia, ā, kia whai tikanga hoki tērā. Ka ingoaia e ia tētahi mahi, tētahi rohe, me tētahi tīmatanga, i roto i tētahi rerenga kōrero kotahi. He kaupapa te rerenga 'Me nui ake ngā mahi mō te haumaru kai'; he pātai ka taea te whakatau te rerenga 'Huri i ngā wāhanga whenua e waru kua ingoa mai i te puna'. (Wāhanga 1.)
Ture whakatau
te whakamātautau kua whakaaetia hei whakataunga — whakaaetanga, kōwhiringa rārangi, nuinga me ngā ārai haumaru, rānei tētahi atu kua kōwhiria e te rōpū. Ka whakaritea te ture i mua i te tīmatanga o te tautohe; ko te kōwhiri i tētahi ture i muri i te mōhiotanga o ngā tūnga he kōwhiri i te toa. (Wāhanga 3.)
Whakaaetanga
he ture whakatau e whakaaetia ai tētahi tono, mēnā kāore he wāhanga kua tautuhia o te rōpū e whakahē kaha ana. Ka pātai te whakaaetanga, "ka taea e te katoa te manawanui ki tēnei?", ehara i te "e aroha ana te katoa ki tēnei?" — ko te pātai tika mō te hunga me noho tahi ki ngā hua. Ehara i te kotahitanga: ka taea te tokomaha ake o ngā whakahe; kāore e taea te kore whakarongo ki a rātou, te kore tuhi rānei i a rātou.
Quorum
te iti rawa o te whai wāhi kia herea ai te rōpū e tētahi hua — he nama, he wāhanga rānei o ngā kaiwhakatau whai mana, i tautuhia i mua i te whakatuwheratanga o te matapaki. Ka aukati te kōrum i te hunga e whā kia whakapau i te whā tekau, ā, ka aukati hoki i tētahi pōti huna kia kore e angitu. He kuaha motuhake tēnei i te ture whakatau: me angitu te hua i ngā mea e rua.
Matapihi whiriwhiringa
te wā kua whakataua mai i te wā ka whakatuwhera te tono mō te matapaki, tae noa ki te wā ka kati te pōti. Ka whakataua i mua i te tīmatanga o ngā kōrero, ā, kāore e taea te whakarerekē i te wā e haere ana te matapaki — ko te whakawhānui i te matapaki i waenganui i te wero ka whai painga tonu ki te tangata i tono.
Herenga mutunga rā
he rā whakamutu kua tuhia ki roto i tētahi whakataunga: ka mutu i tētahi rā kua ingoa, mēnā kāore e whakahouhia e tētahi whakataunga hou. Mā te rā whakamutu e taea ai te whakahoki i ngā utu hē, ā, ka tukua te taha kua hinga kia hinga, engari ehara i te hinga mō ake tonu atu. Ko tōna whanaunga ko te tika o te hokinga mai — he tikanga kua ingoa e hoki mai ai te pātai aunoa.

Ngā whakautu e whā, me te whakahe

Whakaae me ngā āwangawanga
tētahi o ngā whakautu e whā ki te pōti whakaae: "E tautoko ana ahau kia anga whakamua tēnei, ā, he āwangawanga āku e hiahia ana kia tuhia ki te rekoata." Ka tuhia ngā āwangawanga, ā, ka haere tahi me te whakataunga; kāore ēnei e tatau hei whakahē. I muri i te toru marama, ko ēnei te nuinga o te wā ko ngā matapae tino tika mō ngā wā e taumaha ana te whakataunga.
Tū ki taha
"Kāore au e whai wāhi ki tēnei whakataunga, ā, kāore au e tū hei aukati i tōna huarahi." Mō ngā mema e raru ana ā rātou hononga, e pā ana ki a rātou anō, kāore i tae ki te wānanga, kāore rānei e hiahia ki te kawe i te hua. Ka tuhia, engari kāore e tatau ki roto i te tatauranga whakahē — he wehenga tēnei, ehara i te whakatūpato.
Whakahē
"E whakapono ana ahau kāore e tika kia anga whakamua tēnei tono, ānei ngā take." He kerēme tēnei mō te tono, ehara i te āhua hinengaro: ka whai take kua whakapuaki, ka tatau ki te pae whakaaetanga, ā — ahakoa ka whakaaetia, ka hinga rānei — ka tuhia ki ngā tuhinga kōrero tonu.
Te whakahē
te rēkōranga o te rerekētanga e haere tahi ana me tētahi whakataunga: ngā whakahē i roto i ngā kupu ake a te kaiwhakahē, ngā kōwhiringa kua whakapuaki, ngā whakatūpato. I roto i tēnei akoranga, he rawa te rerekētanga, ehara i te toenga — koinei te mahara ā-tari a te rōpū mō te tautohetohe, me tōna pūnaha whakatūpato tuatahi mēnā ka tīmata te whakataunga ki te hinga. Ehara i te rēkōrda o te whakataunga he rēkōrda e whakaatu ana i te taha toa anake; he pānui pāpāho tērā. (Mōdule 4.)

Te rekoata

Rēkōta kua huna
te pūrongo katoa mō tētahi whakataunga — te tono i tukuna, ngā whakarerekētanga, te tatau katoa, te whakahe kupu-ā-kupu, ngā rā me te ture — kua kati i runga i tētahi tikanga e kitea ai ngā whakarerekētanga ā muri ake. I runga i te pepa, ko te hiri he pānui anō, he hainatanga, me ngā kape kua rā-tuhia e ngā ringa maha. I te ao matihiko, he hash me tētahi hainatanga. He hēki tūturu ēnei e rua; ka rerekē rātou i te tawhiti me te roa o te wā ka taea e tētahi tangata kē te tirotiro i a rātou. (Wāhanga 5, me te wāhanga tuarima o te whakaaturanga.)
Hash / taunakitanga parenga-whakarereke
He tapumata matihiko te hash: he aho poto i tātaitia mai i te rēhita katoa, ā, mēnā ka whakarerekē tētahi pūāhua kotahi noa iho o te rēhita, ka puta he tapumata tino rerekē. Ko te āhuatanga kore-whakarerekē te hua o tēnei — kāore he tangata e taea te whakatika huna i tētahi rēhita kua haina, nā te mea ka mutu te ōrite o te tapumata, ā, ka mōhiotia tonu te whakarerekētanga. Me mōhio ki tāna kāore e oati: kāore e taea e ia te aukati i te whakarerekētanga o tētahi rēkōta, engari ka whakarite anake kia kitea taua whakarerekētanga.
Ed25519 — "te kī hainatanga o te rōpū"
te anga haina Village Assembly e whakamahia ana; i roto i tēnei akoranga ka taea e koe te pānui noa i a ia hei kī haina a te rōpū. Kei te pupuri te rōpū i tētahi kī tūmataiti, ā, ko ia anake e āhei ana ki te haina mā taua kī, ā, ka whakaputa ia i tētahi kī tūmatanui — te tauira haina a te rōpū — hei āwhina i te hunga katoa ki te whakamātau i ngā hainatanga. He rēkōata i hainatia ki te kī o te rōpū, ka taea te whakamana kua puta mai i te rōpū, ā, kāore ano kia whakarerekēhia mai i taua wā. He mea nui te ingoa (he kurupae pāngarau, he tau rānei) ki ngā kaiwhakawhanake; ko te ariā kī e rua anake te mea e hiahiatia ana e tētahi mema.
Whakamana ā-waho
te tirotiro i te tapumata me te haina o tētahi rēhita kua huna, kāore he tūmau, kāore he takiuru, kāore he kupu a tētahi tangata — i runga i tētahi mīhini, tae atu ki tētahi kāore anō te rōpū kia kite, ahakoa i muri i ngā tau. Kei roto i te rekoata anake te taunakitanga, ehara i te ratonga pea ka hinga, ka whakakorehia, ka riro rānei ki tētahi tangata e whai pānga ana ki te whakautu. Koinei te āhuatanga e whakawhirinaki ai te rekoata ki ngā tāngata kāore e whakawhirinaki ana ki a koe.

He maha ngā rūma

Federation
he whakaritenga e hono ana ngā hui maha ki ngā whakataunga motuhake, ā, ia hui e pupuri ana i tōna ake mana — kāore he tari matua, kāore he kape rangatira. Hei tauira mārama, he kohinga rēkōta kua huna ngā federation e tohu ana ki a rātou anō; koia te take i kīia ai te rēkōta huna hei take taketake o te hononga: ka whakamana ia whakataunga a ia rūma i a ia anō, nō reira ka taea e ngā rūma te whakawhirinaki ki a rātou anō, kāore he pokapū hei whakamana mā rātou. (Mōkihi toronga — kōwhiringa.)
Tūmomo / Whakahau
Ko te māngai te tangata e kawe ana i te reo o tētahi rūma ki roto i tētahi whakataunga ā-rōpū; ko te whakahau he tohutohu ā-tuhi, he here āna — te pae here, ngā mea ka taea e ia te whakaae, ngā mea me whakahoki atu e ia, te rā paunga, me te haepapa pūrongo. Ko te tūtohu anō he whakataunga hui, kua huna pērā i ērā atu, nō reira he whakautu ka taea te tirotiro mō te pātai "i roto i te tūtohu anō tēnei?". Kāore he here mō te rūma i tētahi tuku whakaae i tua atu i te tūtohu anō. Ko te tūtohu anō tiritahi he tuhinga kupu kotahi i whakaaetia motuhake e ia rūma o te kotahitanga, ā, ka whai mana ina kua huna e ngā rūma katoa.

Te reo Māori — i tukuna i runga i te ngākau pono. Ka puta ētahi kupu Māori i roto i tēnei akoranga, i ngā wā e tika ana ki te ao o Aotearoa New Zealand. E tukuna ana ngā whakamārama reo māmā i raro nei hei āwhina i ngā kaipānui o te akoranga; ehara ēnei i te aratohu ahurea mana, ā, ka rerekē te tikanga i runga i te horopaki. Ka pōwhiritia ngā whakatikatika mai i ngā mana whenua me ngā kaitohutohu ahurea.

Te reo Māori i whakamahia i tēnei akoranga

Hui
he hui, he huihuinga rānei; ka whakamahia i roto i tēnei akoranga mō te wāhanga hui anake.
Whakaaro
he whakaaro, he tirohanga kua whakaarohia; ko tā te kāri tūnga e tono ana kia tukuna e ia mema — he tirohanga me ōna take kua honoa.
Kōrero
kōrero, matapaki; ko te whiriwhiringa anō, he motuhake i te tatau.
Tautoko
hei tautoko; hei kōrero, hei tū tautoko mō tētahi tono.
Whakahē; te whakahe, te whakaae-kore ki tētahi mea; i roto i tēnei akoranga, ko te whakahe ka
ki te whakahē, ki te kore e whakaae; i roto i tēnei akoranga, ko te whakahē ka tuhia ki te rēkōrda i roto i ngā kupu ake a te kaiwhakahē.
koha; he koha e tukuna ana hei utu whakawhiti; i konei, ko te koha ā-ringa
he koha e tukuna ana hei utu whakawhiti; i konei, ko te koha ā-ringa e tonoa ana e tēnei akoranga kore utu — ehara i te utu.