Iwi, rūnanga me te whakahaere Māori
Ka whakamahia tēnei paparanga, arā te Akoranga Whakahaere Hapori, ki ngā iwi, ngā rūnanga, ngā rōpū whakahaere i muri i te whakatau whenua (PSGEs), me ngā whakahaere Māori. Ehara i te mea ka whakakapi i te akoranga matua — kei runga noa atu i taua akoranga. Ka oti i a koe ngā wāhanga matua e waru me te kaupapa whakakapi, ā, ka whakamahi koe i tēnei whārangi hei whakaatu i ngā wā ka rerekē ngā pātai mō ngā rōpū e mau ana i te mana ā-rōpū ki runga i ngā rekoata e mau ana i ngā taonga, ā, he mea hira ā-ahurea.
Ko te pou matua o tēnei rāngai ko Wāhanga 2 — he aha tā te rangatiratanga raraunga taketake e tāpiri ana. Ahakoa ka taea e te nuinga o ngā rāngai te whakaaro ki te Wāhanga 2 hei kotahi noa i waenga i ētahi atu whakaaro, mō ngā iwi me ngā rūnanga, koinei te anga mō te katoa. Pānuitia te toenga o te akoranga mā roto i tēnei.
He whakamārama tēnei paparanga. Ka whakaatu i ngā tūraru, ā, ka tohu i ngā wāhi kua oti kē i te akoranga te mahi — kāore ia e whakarite tikanga, e whakatū kawa, e whakamōhio rānei ki tētahi rōpū me pēhea te whakamahi i tōna ake mana. Ko ēnei take mā te hunga e pupuri ana i aua mana.
Ngā wāhanga e waru me te kaupapa whakakapi
Whakahaerehia ngā akoranga matua i te raupapa tika. E whakaponohia ana e tēnei paparanga āpiti kua oti i a koe tērā.
Mahere o te ara akoranga
- Wāhanga 1 — He aha te hiranga o te rekoata whakahaere
- Wāhanga 2 — He aha tā te rangatiratanga raraunga taketake e tāpiri ana (tūāpapa mō tēnei rāngai)
- Wāhanga 3
- Wāhanga 4 — Ngā rekoata e mau ana i tō rātou ake takenga mai me ngā kaupapa here
- Wāhanga 5
- Wāhanga 6
- Wāhanga 7
- Wāhanga 8
- Kaupapa whakakapi — te haepapa ā-hapori i roto i te mahi
Kei hea ka puta te tūraru
Mō ngā iwi, ngā rūnanga me ngā whakahaere Māori, ehara te rekoata whakahaere i te rawa taunakitanga anake — ka kawe hoki i ngā taonga, ngā whakapapa me ngā hononga e roa ake ana i te roanga o tētahi poari kotahi. He tino rerekē hoki te āhua o ngā tūraru.
Te whakarārangi ki ngā kāwai tūraru e rima
- Te kaituhi me te tohu kaituhi — e whakaatu ana te rekoata ko wai te mana i hanga, i puritia rānei i raro i taua mana, i te taumata o te rōpū, ehara i te takiuru a te tangata takitahi anake?
- Te pono me te whakarerekētanga — ka taea e te rōpū te whakaatu, i muri i ngā tau, i raro i te wero, kua oti, kāore hoki i whakarerekē te rekoata e mau ana i te taonga?
- Te urunga me te whakahaere rohe — ka taea te huna me te tiri i ngā rauemi matatini i runga i ngā tikanga a te rōpū, ā, kia taea te whakamana i te hītori o ngā rohe?
- Te mana whakahaere ā-ture me te mana whakahaere — kei hea tonu te mana whakahaere, ā, kei te noho tonu rānei i roto i te āheinga o ngā tāngata nō rātou ngā raraunga?
- Whakamahia anō me te tukatuka i muri — tae atu ki te whakauru me te whakangungu AI — he aha ka taea e te rekoata i muri i tōna wehenga atu i ngā ringa o te rōpū?
Te whakahono ki te Wāhanga 2
- Ngā mana ā-rōpū — ko te mana whakahaere o te rekoata e noho ana ki te rōpū; me āhei te taputapu ki te whakaatu i tērā, kaua e whakaiti ki ngā whakaaetanga mō ia kaiwhakamahi.
- Te mana ki te whakahaere — ko te rōpū, ehara i te kaihoko, ehara hoki i te tangata takitahi, e whakatau ana he aha ngā mea e puritia ana, e tohatohahia ana, e huna ana, me ngā mea e kaweake ana.
- Takenga hononga — ko te takenga mai e kawe ana i ngā hononga me ngā rārangi mana i puta ai tētahi rekoata, ehara i te mea ko te tangata me te wā anake.
Te whakatau whakaaetanga
Ehara i ngā whakataunga katoa e mahia ana mā te tatau pōti. Ki te whakatau a tētahi rōpū mā te whakaaetanga — arā, mā te matapaki ā-kāhui, ehara i te tatau pōti — ka tautoko te tūāpapa i tētahi anga whakatau mā te whakaaetanga hei tautoko i te pōti tuku iho. Ka taea te tuhi i ngā tūnga hei whakaaro i ngā kupu ake a ngā mema, kaua e whakaitia ki te tautoko/kāore e tautoko, ā, ka taea te whakaatu i te whai wāhi mā ngā mahi e hāngai ana ki te whakaaetanga, kaua mā te pōti anake.
He aha ngā mea hei whakakaha
Pānuitia me te taumaha āpiti
- Wāhanga 2 — rangatiratanga raraunga taketake — ngā mana ā-rōpū, te tiaki me te kaitiakitanga o te rekoata, me te takenga hononga. Koinei te anga mō ngā mea katoa i konei.
- Wāhanga 4 — ngā rekoata e mau ana i tō rātou ake takenga mai me ngā kaupapa here — ka haere tahi ngā rekoata e mau ana i tō rātou ake takenga mai me te kaupapa here e whakahaere ana i a rātou, me tō rātou horopaki kāore i pakaru, he mea tino hira ina he taonga kei roto i ngā rauemi, he mea whai pānga ahurea rānei.
- Kaupapa whakakapi — whakaritea tō kaupapa whakakapi i runga i te haepapa ā-hapori: te haepapa ki ngā tāngata me te rōpū whānui, ko ō rātou raraunga e tiakina ana e te whakahaere i raro i te whakawhirinaki, puta noa i ngā whakatupuranga, ehara i te mea ki te kaiwhakahaere ture, ki te kaiarotake rānei anake.
Pānui ā-waho
- GIDA — Ngā Mātāpono CARE mō te Whakahaere Raraunga Taketake — Painga ā-rōpū, Mana whakahaere, Haepapa, me ngā Tikanga.
- Te Kāhui Raraunga — Te rangatiratanga raraunga Māori i roto i te horopaki o Aotearoa.
Ngā kaupapa kōrero
- Ko ēhea o ā tātou rekoata e mau ana i ngā taonga, i te whakapapa, i te āwangawanga ahurea rānei — ā, ko ēhea taputapu e pupuri ana i ēnei i raro i ngā tikanga a wai?
- Kei hea tonu te mana whakahaere i tō tātou rekoata whakahaere i tēnei rā: kei te rōpū whānui, kei ia tangata, kei tētahi kaiwhakarato rānei?
- Me pēhea e whakaatu ai tātou, i ngā tau i muri mai, kua oti, kāore i whakarerekē, ā, kei raro i te mana tika tētahi rekoata whai tikanga ahurea?
- He aha tā tātou haepapa tiaki ki ngā tāngata e mau ana tātou i ā rātou raraunga i raro i te whakawhirinaki, ā, me pēhea e whakaatu ai tētahi poari ā muri ake i tana whakahonore i taua haepapa?